ZARBIY TO’LQIN

ZARBIY TO’LQIN tovush tezligi dan katta tezlikka ega jiemning yoki zichligi, bosimi va temperaturasi keskin yuqori bo’lgan muhit qatlamining harakati ta’sirida muhitda paydo bo’ladigan to’lqin. Portlash va detonatsiya natijasida jismlar yoki jism qatlamlari tovush tezligidan katta tezlikda harakatlanganda, lazer (yoki elektron) nuri fokusida va hokazolarda hosil bo’ladi. Zarbiy to’lqin natijasida moddalarning zichligi, bosimi va trasi keskin oshib ketadi. Zarbiy to’lqin fronti orqasidan atmosfera bosimidan katta bosimli siqilgan havo (suv, tuproq) qatlami, bular orkasidan esa atmosfera bosimidan kichik bosimli siyrak havo (suv, tuproq) qatlami harakatlanadi. Zarbiy to’lqin siqilgan havo qatlamidan tezroq siljiydi, vaqt o’tishi bilan Zarbiy to’lqin harakati susayadi, bir ozdan so’ng tezligi tovush to’lqini tezligiga baravarlashadi. Atom bombasi portlaganda hosil bo’ladigan Zarbiy to’lqin bunday qurolning asosiy shikastlovchi omili hisoblanadi. Masalan, trotil ekvivalenti 20 ming tonna bo’lgan bomba portlaganda hosil bo’ladigan Zarbiy to’lqin 4 kilometr naridagi binolarni vayron qilishi, jangovar texnikani yo’q qilishi yoki ishdan chiqarishi mumkin. Bunday Zarbiy to’lqin 1,5 kilometr naridagi kishilar va hayvonlarni ham shikastlaydi. Oddiy himoya vositalari (okoplar, blindajlar, o’rmonlar) Zarbiy to’lqin ta’sirini ancha kamaytiradi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Zarbiy to‘lqin (impulsli to‘lqin) — bu vaqt bo‘yicha cheklangan, ya’ni qisqa muddatli va bir martalik bo‘lgan to‘lqin bo‘lib, u odatda maxsus zarba yoki impulslardan hosil bo‘ladi. Zarbiy to‘lqinlar turli sohalarda, masalan, fizika, elektrotexnika, akustika va mexanikada muhim ahamiyatga ega.

Zarbiy to‘lqinning asosiy xususiyatlari:

Vaqt bo‘yicha cheklangan bo‘lishi: Zarbiy to‘lqin faqat qattiq vaqt oralig‘ida paydo bo‘ladi, undan oldin va keyin signal yo‘q.
Past xarajatli energiya: U bitta kuchli impuls sifatida energiyani uzatadi.
Tezlik va shakl o‘zgarishi: Zarbiy to‘lqin propagatsiya qilinayotganda uning shakli va amplitude o‘zgarishi mumkin, albatta bu muhitga bog‘liq.
Chuqur energetik ta’sir: Zarba yoki impuls orqali uchraydigan kuchli energiyali to‘lqinlar materiallar va tizimlarning xatti-harakatini o‘zgartirishi mumkin.

Zarbiy to‘lqinning namunalari:

Mexanik zarbalar (masalan: metall predmetga bolta bilan urilgan zarba)
Elektromagnit impulslar (masalan: radar impulslari, ultrush shakllari)
Akustik impulslar (masalan: tovush zarbalari yoki zarbali o‘yin asboblaridagi tovushlar)

Zarbiy to‘lqinning ahamiyati:

Materiallarni test qilishda: Zarba orqali materialning mustahkamligini aniqlash.
Signal uzatishda: Elektronika va telekommunikatsiyada qisqa impulslar orqali ma’lumot uzatiladi.
Fizik tadqiqotlarda: Katta energiyali zarbali to‘lqinlar orqali moddalar xossalarini o‘rganish.

Fizik parametrlar:

Zarbiy to‘lqinning jami energiyasi, impuls uzunligi, amplituda, tezligi va chastotasi uning tabiati va tarqalish muhiti bilan belgilanadi.

Agar zarbli to‘lqin haqidagi ma’lumotni yanada chuqurroq o‘rganmoqchi bo‘lsangiz, uning matematik tavsiflari va yechimlarini (masalan, impuls signalining Fourier analizini) ham ko‘rib chiqish muhimdir.