Yusuf Amiriyning "Dahnoma" asari
“Dahnoma” – Yusuf Аmiriyning asari. 1429–1430-yillarda temuriy hukmdor Boysungʼur Mirzo rahnamoligida yaratilgan.
Muallif haqida
Amiriy,
Yusuf Amiriy (15-asr, Hirot) — Temuriylar davri turkiy shoiri.
Boysunqur Mirzo himoyasida yashagan. Turkiy va forsiyda ijod qilgan. Alisher Navoiy „turk erdi va turkcha sheʼri yaxshi voqe boʻlibtur“ („Majolis un-nafois“) deb yozsa, Davlatshoh Samarqandiy „Shohrux davrida katta shuhrat qozondi“ („Taz-kirat ush-shuaro“) deb taʼriflaydi. Amiriyning turkiydagi bir devoni hamda „Dahnoma“, „Chogʻir va Bang munozarasi“ asarlari yetib kelgan. Forsiydagi asarlaridan 2 baytgina maʼlum: biri „Majolis un-nafois“, ikkinchisi Yaqiniyning „Oʻq va yoy munozarasi“da saqlangan. Devoniga kirgan sheʼrlarida shoir hayot haqida chuqur falsafiy fikr yuritadi, ishq-muhabbatni ulugʻlaydi („Ey koʻza…“, „Telbaman“, „Ey koʻngul“ va boshqalar). „Chogʻir va Bang munozarasi“ bilan munozara janri imkoniyatlarini boyitdi. Ubayd Zakoniy taʼsirida yozilgan bu asarda amal-dorlarning salbiy axloqiy-maʼnaviy qiyofalari, hislatlari hajv qilinadi, adovat, johillik, oʻzaro qirgʻin urushlar qoralanadi. A. „Dahnoma“ (1429) asari bilan noma janrini rivojlantirdi. Bu devon nusxasi Turkiyada, „Dahnoma“, „Chogʻir va Bang …“ nusxalari Britaniya muzeyida, fotonusxalari Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik va Qoʻlyozmalar institutlarida saqlanadi.
Asar haqida
Yusuf Amiriyning uygʻur va arab yozuvli qoʻlyozmasi yetib kelgan. uning uygʻur yozuvli qoʻlyozmasini Zaynu-l-Obidin baxshi koʻchirgan. Hozir Istanbuldagi Toʻpqopi saroyi kutubxonasida saqlanmoqda.(2172-koʻrsatgichli qoʻlyozma) Qoʻlyozmada asarning yigirma uch bayti berilgan xolos. Uning koʻchirilgan davri ma'lum emas. Zaynu-l-Obidin baxshining yashagan davriga qarab, bu qoʻlyozma ham Samarqandda koʻchirilgan deyish mumkin.
“Dahnoma” noma janrida bitilgan boʼlib, 907 baytdan tashkil topgan. Аsar muqaddima, 10 noma va xotimadan iborat. Har bir noma oshiq va maʼshuqaning maktubini oʼz ichiga oladi. Nomalardan soʼng keyingi nomadan avval gʼazal va fard keltiriladi va shu tariqa har bir noma alohida mustaqil asarday taassurot qoldiradi. “Dahnoma” Xorazmiyning “Muhabbatnoma”siga javob tarzida vujudga kelgan. Аlisher Navoiy “Majolis un-nafois”da Yusuf Аmiriyga bagʼishlangan bobda asardan quyidagi baytni keltiradi:
Ne yemakdin, ne uyqudin solib soʼz,
Yemakdin toʼyub uyqudin yumub koʼz[3].
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Yusuf Amiriyning "Dahnoma" asari — o'zbek adabiyotining muhim namoyandalaridan biri bo‘lgan badiiy asardir. Ushbu asar o‘zbek adabiyotida o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lib, uning mazmuni, uslubi va mavzusi bilan yosh avlod uchun ham qiziqarli va o‘rnakli hisoblanadi.
Asarning mavzusi va mazmuni:
"Dahnoma" muhabbat, sadoqat, hayot va insoniy qadriyatlar haqida dars beruvchi doston yoki qissa shaklida yozilgan. Asarda insonning ichki kechinmalari, ruhi va orzulari tasvirlangan. Yusuf Amiriy hayotning turli jabhalariga oid chuqur fikrlarni oddiy va tushunarli tilda ifodalagan, bu esa asarning har qanday yoshdagi o‘quvchi uchun qiziqarli bo‘lishini ta’minlaydi.
Uslubiy xususiyatlari:
Yusuf Amiriyning asari do‘stona, samimiy va sodda til bilan yozilgan. U o‘zining poetik uslubidan foydalanib, o‘quvchini fikrga, o‘zini anglashga chorlaydi. "Dahnoma"da nafaqat badiiy chizmalar, balki falsafiy mulohazalar ham mavjud bo‘lib, ular kitobxonni chuqur o‘ylashga undaydi.
Asarning o‘zbek adabiyotidagi o‘rni:
"Dahnoma" o‘zbek adabiyoti taraqqiyotida muhim bosqich sifatida qaraladi. Bu asar orqali Yusuf Amiriy o‘zbek tilining go‘zalliklarini, murakkabliklarini va boyligini namoyish etgan. Shuningdek, u o‘z davrining ijtimoiy-madaniy muammolarini ko‘tarib chiqqan va bu boradagi fikrlarni keng jamoatchilikka yetkazgan.
Umuman olganda, "Dahnoma" — Yusuf Amiriyning inson ruhiyati, hayot ma’nosi va muhabbat haqidagi chuqur mulohazalari bilan boyitilgan, o‘zbek adabiyotining yorqin sahifalaridan biridir. Ushbu asar yoshlarni insoniy qadriyatlarni anglashga, muhabbat va sadoqatni qadrlashga chorlaydi.