Yuqori energetik birikmalar
Makroergik birikmalar (mokro... va yun. ergon — faoliyat, ish), bu birikmalar ozida ko'p miqdorda energiya to'plovchi yuqori molekulali birikmalar hisoblanadi, yuqori energiyali, yuqori energetik birikmalar — energiyaga boy yoki makroergik bogʻlari boʻlgan tabiiy birikmalar; barcha tirik hujayralarda boʻladi va energi-yaning toʻplanishi hamda oʻzgarishi jarayonlarida qatnashadi. Makroergik birikmalarga, asosan, adenozintrifosfat kislota (ATF) va fosfat guruxdarining koʻchishiga sabab boʻluvchi fermentativ reaksiyalarda ATF hosil kila oladigan moddalar kiradi. Makroergik birikmalar tarkibiga fosforil guruhlari kiradi. Nukleozidtri- (yoki di-) fosfat kislotalar, pirofosfat va polifosfat kislotalar, kreatin-fosfat, fosfopirouzum kislota, difosfoglitserin kislota, atsetil va suksinilkoferment A, adenil va ri-bonuklein kislotalarning aminoatsil hosilalari ham Makroergik birikmalar dir. Makroergik birikmalar oʻzaro fosforil guruhlarni koʻchiradigan fermentativ reaksiyalar bilan bogʻlangan (yana qarang Adenozinfosfat kislota, Bioenergetika).G'aybullayev. J
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Yuqori energetik birikmalar (YEB) — bu kimyoviy energetikasi yuqori bo‘lgan birikmalar bo‘lib, ular ko‘p miqdorda energiyani qisqa vaqt ichida ajratib chiqarishga qodir. Bu birikmalar asosan harbiy, sanoat va ilmiy sohalarda qo‘llaniladi. Ularning asosiy vazifasi — portlash, yoqilg‘i sifatida yoki boshqa energiya manbalari sifatida xizmat qilishdir.
Yuqori energetik birikmalarning asosiy xususiyatlari:
- Yuqori energiya zaxirasi: Bu birikmalar kimyoviy bog‘lanishlarda katta miqdorda energiya saqlaydi.
- Tez portlash qobiliyati: Ular juda tez kinetik reaksiya beradi, natijada ko‘p energiyani tezda ajratib chiqaradi.
- Kuchli portlash yoki yondirish ta'siri: Bu birikmalar portlash kuchi yoki issiqlik chiqaradi.
- Stabil emasligi: Ko‘pincha harakatga keltirilganda yoki tashqi sharoitlarga nisbatan nozik bo‘lsalar ham bo‘ladi.
Yuqori energetik birikmalarga misollar:
- Trinitrotoluen (TNT): Eng mashhur yuqori energetik portlovchi modda. Qo‘llanishi oson va portlash kuchi sezilarli.
- Nitroglycerin: Juda kuchli portlash moddasi, ovozli portlash uchun ishlatiladi.
- RDX (Ring-Detonating Explosive): Harbiy portlovchi sifatida keng ishlatiladi.
- HMX: RDXga o‘xshash, ammo yanada kuchliroq portlovchi birikma.
- PETN (Pentaerythritol Tetranitrate): Portlovchi, shuningdek o‘q-dorilar tarkibida ishlatiladi.
Yuqori energetik birikmalarning qo‘llanilishi:
- Harbiy soha: Portlovchi moddalar, raketalarda yoqilg‘i, o‘qotar qurollar uchun.
- Sanoatda: Konchilar, o‘ymakorlik, qazish ishlari uchun portlovchi modda sifatida.
- Konstruksiya: Qattiq jinslarni buzish yoki shakl berish uchun.
- Kosmik texnologiya: Raketalar yoqilg‘i sifatida ishlatiladi.
Yuqori energetik birikmalar bilan ishlashda xavfsizlik qoidalari:
- Maxsus sharoitlar va uskuna talab qilinadi.
- Harorat va bosim nazorati zarur.
- Statik elektrdan ehtiyot bo‘lish kerak.
- Kimyoviy reaksiyalarni nazorat qilish uchun texnik vositalar qo‘llanadi.
Yuqori energetik birikmalar zamonaviy texnologiyada muhim o‘rin tutadi, lekin ularni ehtiyotkorlik bilan va qat’iy xavfsizlik qoidalariga rioya qilgan holda ishlatish talab etiladi.