YUNON-BAQTRIYA PODSHOLIGI

YUNON-BAQTRIYA PODSHOLIGI — qadimiy quldorlik davlati (miloddan avvalgi 256— 248 yillar orasi — miloddan avvalgi 140-135 yillar). Asoschisi salavkiylar Baqtriyadagi satrapi Diodot hisoblanadi. Miloddan avvalgi 250 yilda u o’zini Baqtriyaning mustaqil hukmdori deb e’lon qiladi. Davlat hududiga hozirgi Janubiy Tojikiston, Janubiy O’zbekiston va Afg’oniston kirgan. Yunon-Baqtriya podsholigi kuchaygan paytlarda unga Pokiston, shimoliy G’arbiy Hindiston hamda Sug’diyona ham bo’ysungan. Poytaxti Baqtra (o’rta asrlardagi Balx) shahri bo’lib, uning xarobalari shim. Afg’onistonda, Mozori Sharif shahri yaqinida joylatlgan. Davlat bir qancha satrapliklar (viloyatlar) ga bo’linib boshqarilgan. Yozma manbalar va arxeologiq tadqiqotlar natijalari iqtisodiy hayot, badiiy hunarmandchilik, haykaltaroshlik, madaniyat, shaharsozlik yunon an’analari asosida yuksak rivojlanganligidan dalolat beradi. Yunonbaqtriya davriga mansub eng mashhur yodgorlik shim. Afg’onistondagi Oyxonum va Janubiy Tojikistondagi Taxti Sangin yodgorliklari hisoblanadi. Amudaryoning o’ng qirg’og’ida, Vaxsh va Panj daryolari quyilishida joylashgan Taxti Sangindagi ibodatxona tuzilishi va topilmalari ellinizm dunyosiga xos diniy e’tiqodlar keng tarqalganligini ko’rsatib turibdi. Yunon-Baqtriya podsholigi Hindiston va O’rta Osiyo hududlarini o’zaro bog’lovchi hamda Xitoydan Badaxshon orqali Fors ko’rfaziga olib chiquvchi savdo yo’llarini nazorat qilib, xalqaro iqtisodiy-savdo aloqalarida faol ishtirok etgan. Arxeologik tadqiqotlar natijasida topilgan ko’plab tangalar tovarpul munosabatlari rivojlanganligini ko’rsatadi. Tangalar yunon standartlari asosida kumush va jezdan quyilgan. Tangalarda (tetradraxma, draxma, obol va boshqalar) hukmdorlar qiyofasi yuksak did va aniqlik bilan tasvirlangan. Diodot (miloddan avvalgi 250-230), Evtidem (miloddan avvalgi 230 -200), Demetriy (miloddan avvalgi 200-185), Evkradit (miloddan avvlagi 185-171), Geliokl (miloddan avvalgi 171-155) va boshqalar hukmdorlari ma’lum. Bitta nom bilan davlatni boshqargan hukmdorlar (masalan, Diodot 1P, Evkradit 1 —II) ham bo’lgan. Miloddan avvalgi 3-asr oxiri —2-asrning 1-yarmi davlatning eng rivojlangan davri hisoblanadi. Miloddan avvalgi 2-asr o’rtalaridan boshlab ichki nizolar kuchayib, inqiroz davri boshlanadi. Mamlakat alohida viloyatlarga bo’linib, mahalliy hokimlar (Antimax, Menandr, Appolodot va boshqalar) o’z nomidan tangalar zarb qilishgan. Yunon-Baqtriya podsholigi miloddan avvalgi 140-135 yillarda sak va yuechji qabilalari tomonidan butunlay tugatilgan. Yunon manbalariga ko’ra, Yunon-Baqtriya podsholigi asiylar, pasianlar, sakaravllar va toxarlar tazyiqi ostida barham topgan. Ad.: Rtveladze E. V., Velikiy shelkoviy put, T., 1999; O’zbekiston tarixi, T., 2003; Sagdullaev A.S., Qadimgi O’rta Osiyo tarixi, T., 2004. O’ktam Mavlonov.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Yunon-Baqtriya podsholigi eramizdan avvalgi IV asrning oxiri — III asr boshlarida Makedoniya podshohi Aleksandr Makedoniyning Osiyoga qilgan yurishlaridan keyin yuzaga kelgan davlatdir. Bu podsholik, asosan, Baqtriya hududida joylashgan bo‘lib, u yunon madaniyati bilan mahalliy sharqiy unsurlarni o‘zida mujassam qilgan.

Tarixi va kelib chiqishi

Aleksandr Makedonskiy eramizdan avvalgi 330-yillarda Fors imperiyasini zabt etgach, uning katta hududi bir nechta yunon-makedon qo‘mondonlari va naslidan bo‘lgan shaxslar nazorati ostiga o‘tdi. Baqtriya hududi, hozirgi Afg‘oniston, Tojikiston va O‘zbekiston hududlarining bir qismi bo‘lgan, Aleksandr o‘limidan keyin yuzaga kelgan hokimiyat bo‘shlig‘ida mustaqil yunon boshqaruvi ostida boshlandi. Baqtriyada yunon-makedon ustunligi kuchayib, u yerda yunon-madaniyati va adabiyoti keng tarqaldi.

Siyosiy tashkilot va hukmdorlar

Yunon-Baqtriya podsholigi o‘zining faol siyosiy hayotiga ega bo‘lib, bir qancha yunon podshohlari hukmronlik qilgan. Ular orasida Diodot, Eukratid, Menandru kabi shaxslar muhim rol o‘ynaganlar. Diodot, avval Aleksandr askaridan biri bo‘lib, mustaqil podshoh sifatida faoliyat boshlagan. Yunon-Baqtriyaliklar o‘zlarining tanga zarb qilish tizimlarini rivojlantirishgan va g‘arbiy yunon dunyosi bilan savdo aloqalarini yo‘lga qo‘yganlar.

Madaniyat va iqtisodiyot

Yunon-Baqtriya davlati yunon madaniyati va san’atining Sharq omillari bilan aralashgan noyob namunasini yaratdi. Yunon tilida adabiyot rivojlandi, yunon arxitekturasi va haykaltaroshlik uslubi keng yoyildi. Ayniqsa, buddaviy san’atga yunon ta’siri kuchli bo‘lgan, bu “Greko-Buddizm” deb ataladigan madaniyat sintezi sabab bo‘lgan.

iqtisodiyot asosan dehqonchilik va savdoga tayanardi. Baqtriya hududi qadimgi savdo yo‘llari — Buyuk Ipak Yo‘lining strategik nuqtalaridan birida joylashganligi sababli, bu podsholik uzoq masofali savdo aloqalariga ega edi.

Yakuniy bosqichlari

Yunon-Baqtriya podsholigi ko‘plab ichki nizolar va tashqi bosqinlar natijasida asta-sekin zaiflashdi. Baqtriyada mahalliy yurtboshi kuchlari va Markaziy Osiyo ko‘chmanchilari ta’siri kuchaya boshladi. Eramizdan avvalgi II asr oxirlarida va I asr boshlarida podsholik Parfiya va boshqa kuchli davlatlar tomonidan bosib olinib, tarqalib ketdi.

Xulosa

Yunon-Baqtriya podsholigi yunon madaniyati va Sharqning qadimiy an’analarini o‘zaro bog‘lashda muhim tarixiy rol o‘ynadi. Bu davlatning madaniy sintezi va iqtisodiy aloqalari Sharq va G‘arb o‘rtasidagi madaniy almashinuvning rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Bugungi kunda Yunon-Baqtriya madaniyati arxeologik qazilmalarda va tarixiy tadqiqotlarda keng o‘rganilmoqda.