YOQUT XAMAVIY (to’liq nasabi Yokut Abu Abdulloh Shahobiddin Yoqub ibn Abdulloh ar-Rumiy al-Hamaviy) (1179, Kichik Osiyo — 1229.20.8, Halab) — mashhur sayyoh, geograf, adib, tarixchi. Bolalik chog’ida asir olingan. Uni bag’dodlik savdogar Asqar al-hamaviy Suriyaning hama (hamot) shahrida sotib olgan va qullarga xos ismlardan yoqut ismini berib, Hamaviy nisbasi bilan atagan. Yoqut Xamaviy savod chiqargach, xo’jasining tijorat ishlarini tartibga solib turgan. Keyinroq savdo ishlari bilan xo’jasiga hamrohlik qilib ko’p mamlakatlarni kezgan. 20 yoshida qullikdan ozod qilingach, Bag’dod shahriga borib, ilm o’rganishni davom ettirgan. Xorijiylarga maslakdosh bo’lgan. 13 asr boshida Xurosonning Marv shahrida yashagan. 1213 yil safarga chiqib, 16 yil davomida Suriya, Falastin, Misr, Arabiston yarim oroli janubi, Iroq, Eron, hozirgi Afg’oniston, Movarounnahrda bo’lib, geografiya, tarix, Filologiya, etnografiyaga oid ma’lumotlar to’pladi. Manbalardan Yoqut Xamaviyning qariyb o’nta asarining nomi ma’lum. Shulardan 1224 yil yozib tugatgan 14 jildli toponimik asari “Mu’jam ulbuldon” (“mamlakatlar lug’ati”) da Farg’ona vodiysi shahar va qishloqlariga oid ma’lumotlar ham bor. 7 jildli “Mu’jam uludabo” (“Adiblar lug’ati”) biografik asarida 7—13 asr boshigacha yashagan va Arab tilida ijod qilgan qariyb 1100 adib va olimlar haqida ma’lumot jamlagan. Asarda, jumladan, O’rta Osiyoning Xorazm, Buxoro, Marv, Axsikat, Samarqand, Farg’ona, Forob kabi shahar va viloyatlaridan chiqqan olimlar (Abulvafo Muhammad Axsikatiy, Abu Rashod Ahmad Axsikatiy, Abu Nasr Forobiy, Mansur ash shoshiy, Abulhasan O’zgandiy va boshqalar) ning nomi zikr qilingan. “Mu’jam uludabo”da muallif buxorolik Ifriqiy ijodidan bahramand bo’lganligini ta’kidlagan. Bu ikki yirik asar qo’lyozmasi bizgacha yetib kelgan, ular Yevropa va yaqin Sharq mamlakatlari kutubxonalarida saqlanmoqda. Yoqut Xamaviy asarlari 13 asrgacha bo’lgan davr geografiyasi, adabiyoti, tili, tarixini o’rganishda muhim manba sanaladi. Ad.: Krachkovskiy I. Yu., Izb. Soch., 4 t., M.—L., 1957, S. 33042; Hikmatullaev H., Shoislomov Sh., Yoqut Hamaviy (Hayoti, ijodi va sayohati), T., 1965; SB. materiali iz istorii Sredney i Tsentralnoy Azii XXIX vv., T., 1988.
Manba
O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi
Sun'iy intellekt javobi:
Yoqut Xamaviy haqida ma’lumot
Yoqut Xamaviy (to‘liq ismi — Yoqut ibn ‘Abdu'r-Rahmon al-Hamaviy) — mashhur arab geograf, tarixchi va filolog, shuningdek, lug‘atshunos va adabiyotshunos hisoblanadi. U XII asrda yashagan va o‘zining ilmiy ishlari bilan o‘sha davrning ilmiy merosiga katta hissa qo‘shgan olimlardan biridir.
Hayoti haqida qisqacha:
Yoqut Xamaviy taxminan 1179-1229 yillar oralig‘ida yashagan. Uning "Xamaviy" laqabi uning tug‘ilgan joyi — Homa (hozirgi Suriyaning shimolida joylashgan) shahridan kelib chiqadi. U o‘zining ilmiy faoliyatini o‘sha davrning madaniy markazlari — Bag‘dod, Damashq, va boshqa shaharlarida olib borgan.
Asarlari va ilmiy faoliyati:
Yoqut Xamaviy asosan geografiya va tarixga oid asarlar yozgan, jedidiy va an’anaviy arab madaniyati haqida keng qamrovli ma’lumotlarni jamlagan. Uning eng mashhur asari — "Mu‘jam al-buldan" (Shaharlar lug‘ati), bu asar dunyo shaharlari, o‘lkalar, geografik joylar, tarixiy va madaniy ma’lumotlar haqida keng qamrovli ma’lumot beradi. Ushbu asar nafaqat geografik lug‘at, balki madaniyatlararo muloqot va tarixni o‘rganishda juda muhim manba hisoblanadi.
Yoqutning boshqa asarlari qatoriga arab tilining lug‘atlari, adabiyotshunoslikka oid risolalar, va tarixshunoslikka oid ishlari kiradi. Uning ishlari orqali o‘sha davr madaniyati, geografiyasi va ijtimoiy hayoti haqida yaxshi tasavvurga ega bo‘lish mumkin.
Uning ilmiy merosi:
Yoqut Xamaviy arab dunyosining turli hududlaridagi shaharlar, madaniyatlar haqidagi ma’lumotlarni yig‘ib, yaxlit qilib taqdim etgan, shu bilan zamonaviy geografiya va tarix fanlari rivojiga katta hissa qo‘shgan. U o‘zining aniq, ishonchli sharhlari bilan mashhur bo‘lgan.
Xulosa:
Yoqut Xamaviy — o‘rta asrlar musulmon dunyosining ulkan olimlaridan biri bo‘lib, uning asarlari geografiya, tarix va adabiyot fanlari uchun bebaho manba bo‘lib xizmat qiladi. Uning ilmiy ishlari o‘z davrining ilm-fanini yanada boyitib, keyingi avlod olimlari uchun mustahkam asos yaratgan.
Agar sizga aniqroq ma’lumot yoki uning asarlaridan parchalar kerak bo‘lsa, marhamat, so‘rashingiz mumkin.
Loyiha rivoji uchun hayriya qiling: 9860 3501 4465 8134. @Shaka_rj Maqsad sun'iy intellekt javoblarini ko'paytirish