YIL

YIL — vaqt o’lchov birligi: Yerning Quyosh atrofida bir marta to’la aylanib chiqadigan vaqtga yaqin. Uning davomiyligiga olimlar qadimdan qiziqqanlar. Qadimgi Xitoy va Misrda yil ancha aniq hisoblangan. Yunon olimi Gipparx miloddan avvalgi 2-asrda yil “1/300 kuni kam 365 1/4 kun” ekanligini aniqlagan. Bu esa hozirgidan farq qiladi. Hozirgi vaqtda turli yil tushunchalari qo’llaniladi. Masalan, Quyoshning ko’rinma harakatida uning yulduzlarga nisbatan ketma-ket 2 marta bir xil vaziyatni egallashi orasida o’tgan davr yulduz yili (siderik yil) deyiladi; uning davomiyligi 365,256360 o’rtacha sutkaga teng. Quyoshning bahorgi teng kunlik nuqtasidan ketma-ket 2 marta o’tishi orasidagi davr tropik yil deyiladi, u 365,242196 o’rtacha sutkaga teng. Bundan tashqari, anomalistik yil — Quyoshning perigeliydan ketma-ket 2 marta o’tish orasidagi davr (365,259641 o’rtacha sutka), ajdar yil — Quyoshning oy orbitasi tugunlarining biridan (ko’tariluvchi yoki pasayuvchi) ketma-ket ikki marta o’tishi orasidagi davr (346,620047 o’rtacha sutka) va boshqalar. Yil hisoblari mavjud. Shuningdek, Yilning fasl, oylarga bo’linishi va davomiyligiga qarab hijriy – qamariy, hijriy-shamsiy yil hisoblari va hokazolar mavjud.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Yil – vaqtning o‘lchov birliklaridan biri bo‘lib, Yerning Quyosh atrofida bir marta to‘liq aylanib chiqishi natijasida kechadigan davrdir. An'anaviy tarzda yil 365 kun, 5 soat, 48 daqiqa va 45 soniyadan iborat bo‘lib, bu vaqt davomida Yer Quyosh atrofida bir orbitani to‘liq aylanadi.

Yilning turlari:

Oy yili – Oy fazalarining to‘liq aylanish davriga asoslangan yil; bu taxminan 354 kundan iborat. Oy yili ko‘proq diniy taqvimlarda qo‘llaniladi.
Quyosh yili – Yerning Quyosh atrofida bir orbitani to‘liq aylanish davridir. Bu ikki turga bo‘linadi:
- Tropik yil: Taxminan 365,2422 kun, bu yil fasllar aylanishiga mos keladi va ko‘p ishlatiladi.
- Sidereal yil: Taxminan 365,2564 kun, yulduzlarga nisbatan o‘lchanadi.
Kabisa yili – Gregoriya taqvimidagi yil bo‘lib, odatda 366 kundan iborat. Har to‘rt yilda bir marta keladi (kabisa yili), bundan maqsad yil davomidagi 5 soat 48 daqiqa va 45 soniyani hisobga olib turishdir.

Yil inson hayotida va tabiatda muhim vaqt birligi hisoblanadi. Yilga bo‘linadigan oylar, oylarga bo‘linadigan kunlar yordamida odamlar vaqtni rejalashtirar, mehnat, ta’til hamda bayramlarni tashkil etadi. Shuningdek, qishloq xo‘jaligi va boshqa tabiiy jarayonlar yil fasllariga, ya’ni yilning turli oylari va oylaridagi iqlim sharoitlariga bog‘liq ravishda o‘zgaradi.

Xulosa qilib aytganda, yil – insoniyat tomonidan vaqtni tartibga solish va tabiat ritmini anglash uchun yaratilgan juda muhim vaqt o‘lchovidir.