YER YADROSI

YER YADROSI — yerning Markaziy eng chuqur geosferasi. Yer yadrosining yuqori chegarasi 2900 kilometr chuqurliqda, radiusi qariyb 3500 kilometr. Yerning markazida temperatura 5000°, zichlik qariyb 12,5 ming t/m3, bosim 361 gPa gacha. Yer yadrosining yuqori chegarasida bo’ylama to’lqinlarning tarqalish tezligi keskin sakrab 13,7 dan 8,1 kilometr/sekundgacha kamayadi va aksincha yerning markazi atrofida 11,2 kilometr/sekundgacha ko’payib boradi. Yer yadrosining tuzilishi, fizik xossalari to’g’risidagi ma’lumotlar geofizika tadqiqot metodlaridan foydalanib olingan. Yer yadrosi tashqi va ichki yadro (sub’yadro)dan iborat. Sub’yadroning radiusi 1300 kilometr chamasida. Tashqi yadroda ko’ndalang seysmik to’lqinlar tarqalmaydi. Shuning uchun ham tashqi yadro suyuq bo’lsa kerak deb taxmin qilinadi. Tashqi yadrodan ichkisiga o’tishda bo’ylama to’lqinlar ko’ndalang to’lqinlarni qo’zg’atib yuboradi. Shu bois ichki yadro qattiq bo’lsa kerak deb faraz qilinadi. Yer yadrosining tarkibi to’g’risida yagona fikr yo’q. Ba’zi olimlar Yer yadrosi temir va nikeldan iborat deyishsa, boshqalari metallashgan silikatlardan, uchinchi guruh olimlar esa temir oksidlaridan tashkil topgan deb hisoblaydilar. Geofizik ma’lumotlar va eng kuchli bosim sharoitida bajarilgan tajribalardan olingan ma’lumotlar asosida Yer yadrosi ehtimol nikel va oltingugurt aralashmali temirdan tashkil topgan deb faraz qilinadi. Yer magnit maydonining paydo bo’lishini tashqi yadrodagi mexanik elektromagnit jarayonlari bilan bog’laydilar.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Yer yadrosi – bu sayyoramizning markaziy qatlami bo‘lib, u yer sharining ichki qismida joylashgan. Yer yadrosi asosan temir (Fe) va nikel (Ni) metallardan tashkil topgan bo‘lib, uning radiusi taxminan 3 500 kilometrni tashkil etadi. Yer yadrosi ikki qismga bo‘linadi: ichki yadrosi va tashqi yadrosi.

Ichki yadrosi – qattiq holatda bo‘lib, asosan temirdan tashkil topgan. Uning radiusi taxminan 1 200 kilometr atrofida bo‘lib, u juda yuqori bosim va harorat sharoitida mavjud.

Tashqi yadrosi esa suyuq holatda va asosan erigan temir va nikel aralashmasidan tashkil topgan. Uning shakli g‘ilof shaklida bo‘lib, ichki yadordan tashqari va Yer tosh qatlamidan (mantiya) ichkarida joylashgan.

Yer yadrosining asosiy vazifalaridan biri – sayyoramizning magnit maydonini hosil qilishdir. Tashqi yadroning suyuq, erigan holatda bo‘lishi va uning aylanishi natijasida geomagnit maydon yuzaga keladi. Bu magnit maydon Quyoshdan keluvchi zararli quyosh nurlaridan va kosmik zarralardan himoya qiladi, shuningdek, navigatsiya uchun muhim hisoblanadi.

Yer yadrosining harorati juda yuqori bo‘lib, taxminan 4 000 dan 6 000 daraja Selsiygacha yetishi mumkin. Bosim esa Yer yuzasidan boshlab taxminan 3,5 million bar (gigapaskal o‘lchovida) darajasiga yetadi.

Yadro va uning xususiyatlarini o‘rganish uchun geofizik tadqiqotlar, ayniqsa seysmologiya (zilzilalar to‘lqinlarini o‘rganish) muhim hisoblanadi. Zilzilalar to‘lqinlarining Yer ichidan o‘tib borishi orqali biz yerning turli qatlamlarining qalinligi, holati va tarkibi haqida ma’lumot olamiz.

Xulosa qilib aytganda, Yer yadrosi nafaqat sayyoramiz tuzilishining muhim qismi, balki uning magnit maydonini shakllantirib, hayot uchun zarur bo‘lgan muhitni saqlashda muhim rol o‘ynaydi.