Virusli kasalliklar
Virusli kasalliklar , virozlar — viruslar qoʻzgʻatadigan kasalliklar. Virusli kasallikga odam, hayvon va oʻsimliklarda uchraydigan juda koʻp yuqumli kasalliklar kiradi. Odamlarda viruslar qoʻzgʻatadigan gripp, qizamiq, suv chechak va chin chechak, virusli gepatit, poliomiyelit, ensefalit, quturish, gemorragik isitma kabi kasalliklar birmuncha mukammal oʻrganilgan. Kupincha teri kasalliklarini ham viruslar paydo qilishi aniqlangan.
Hayvonlarning V. k.iga kirov (oqsim), oʻlat, ornitoz, psittakoz, parrandalar grippi, Nyukasl kasalligi, Ruft vodiysi isitmasi, qoʻylarning kataral isitmasi va b. kiradi. Ular epizootiyalar shaklida kechib, katta iqtisodiy zarar yetkazadi.
Oʻsimliklarda V. k. gʻoyat xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Koʻpgina k,, x. ekinlari (ayniqsa, vegetativ yoʻl bilan koʻpayadiganlari) kasallanadi. Virozlar boshoqli oʻsimliklar, kartoshka, mevali, sabzavot, rezavor mevali va b. oʻsimliklarga eng koʻp zarar keltiradi. Koʻpincha, oʻsimlik hosilining kamayishiga va sifatining pasayishiga sabab boʻladi. Mas., bugʻdoy, arpa va b. oʻsimliklarga gʻumbaklanish virusi erta yuqqanda boshoqlar puch boʻladi; virusli mozaika bilan kasallangan kuzgi bugʻdoy umuman hosil bermaydi. Koʻpchilik V. k. qishloq xoʻjaligida yaqindan beri (20-asr) salbiy ahamiyatga ega boʻlib kelmoqda. V. k. oʻsimlik organizmida chuqur oʻzgarishlarga sabab boʻladi. Eng harakterli oʻzgarishlar assimilyatsiya apparatida yuz beradi. Assimilyatsiya mahsulotlari ildiz, ildizmeva, tuganak (koʻp yillik oʻsimlik turlarida qishlovchi organ boʻlib, odatda, ularda oziq moddalar saqlanadi) va oʻsimlikning boshqa kismlariga yetib bormaydi. Umuman, oʻsimliklar qator anatomik va morfologik oʻzgarishlarga uchraydi. Natijada oʻsimlik rivojlanishi susayadi va umumiy holati yomonlashib, "nasl aynish alomatlari" kuzatiladi. Assimilyatsiya mahsulotlarining barglardan oqishi ushlanib qolishi tufayli bargda kraxmal koʻpayib ketadi. Kasallikning oʻzgarish harakteriga koʻra V. k. ikki guruh: mozaikalar va sariqlarga boʻlinadi. Mozaikalarning asosiy belgisi — barg rangining olachipor boʻlishi (mas., tamaki, kartoshka, pomidor, lavlagi va b. mozaikasi); bunga xlorofilli apparatdagi oʻzgarishlar sabab boʻladi. Sariq kasali uchun umumiy xloroz (bargning rangsizlanishi), oʻsishning buzilishi, koʻpincha pakanalik harakterli; barglarning buralishi, burishishi, ularda uglevodlarning haddan tashqari toʻplanishi natijasida barglar dagʻal va moʻrt boʻlib qoladi (boshoqlilardagi gʻumbaklanish, gʻuza, kartoshka barglari buralishi va b.da).
Koʻpgina V. k.ni hasharotlar (oʻsimlik bitlari, sikadalar, tripelar, oqqanotlar, qandalalar va b.), baʼzilarini (bugʻdoyning taram-taram mozaikasi va b.) kanalar tarqatadi. Infeksiya kasal oʻsimlikdan sogʻlomiga bir-biriga tekkanida, bir-birini yengil jarohatlaganda (mas., shamol taʼsirida) oʻtishi ham mumkin. V. k.ning deyarli hammasi oʻsimlik jinssiz koʻpayganda avlodga osongina oʻtadi. Oʻsimliklarning viruslarga nisbatan oʻta sezgirligi amalda katta ahamiyatga ega. Bunda infeksiya toʻqimaning maʼlum bir qismidagina boʻlib, boshqa yerga tarqalmaydi va oʻsimlikning umumiy kasallanishi roʻy bermaydi. Himoya choralarini qoʻllash uchun V. k. belgilarini aniqlash zarur. Diagnoz qoʻyishda kasallik belgilari, hujayra ichidagi tarkibiy qism shakli, serologik reaksiya, kasallikning yuqumliligi, virus qismlarining morfologiyasi, kasallangan oʻsimlik shirasini bakteriologik filtrdan oʻtishi va b. hisobga olinadi.
Kasallikning oldini olish va kurash choralari: agrotexnik chora-tadbirlar; virus tashuvchi hasharotlarga qarshi kurash; virusga chidamli yoki oʻta sezgir navlarni ekish (qarang Oʻsimliklarni himoya qilish).
Adabiyotlar
Sulton Alimuhamedov.
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Virusli kasalliklar haqida uzunroq ma'lumot
Virusli kasalliklar — bu kasalliklarni keltirib chiqaruvchi asosiy sabab bo‘lgan viruslar tomonidan yuzaga keladigan yuqumli kasalliklar guruhidir. Viruslar — juda kichik, mikroskopik organizmlardir, ular faqat yashash uchun boshqa tirik hujayraning ichida ko‘payishi mumkin. Viruslar turli xil turlarda bo‘lib, har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega va turli kasalliklarni keltirib chiqaradi.
Viruslar va ularning tuzilishi
Viruslar asosiy uch qismdan iborat:
- Genetik material — DNK (dezoksiribonuklein kislota) yoki RNK (ribonuklein kislota) shaklida bo‘ladi.
- Mantiya yoki kapsid — protein qobiq, virusni himoya qiladi.
- Ba’zan viruslar tashqi lipid mantiya bilan ham qoplangan bo‘ladi, bu uning hujayralarga kirishini osonlashtiradi.
Viruslar qanday ta’sir qiladi?
Virus inson organizmiga kirgach, u hujayra ichiga joylashib, o‘z genetik materialini hujayraning irsiy materialiga singdiradi va yangi viruslar ishlab chiqarishni boshlaydi. Bu jarayon hujayraning o‘lishiga yoki funktsiyalarining buzilishiga olib keladi, shuningdek, organizmda kasallik alomatlari paydo bo‘ladi.
Virusli kasalliklarning turlari
Virusli kasalliklar juda ko‘p turlarga ega, ular orasida eng keng tarqalganlari:
- Gripp — gripp viruslari tomonidan keltiriladi, yuqori harorat, bosh og‘rig‘i, yo‘tal, shamollash kabi belgilari bilan namoyon bo‘ladi.
- O‘pka yo‘li infeksiyalari (masalan, respirator sinitsial virus, SARS-CoV-2) — nafas olish tizimini zararlaydi.
- Otiq qizamiq, qizilcha, parotit — bolalar orasida keng tarqalgan virusli kasalliklar.
- HIV — inson immun tanqisligi virusidir, u immunitet tizimini susaytiradi.
- Herpes viruslari — teri va shilliq pardalarda o‘smalar va yiringli yaralar hosil qiladi.
- Gepatit viruslari (A, B, C) — jigarni zararlaydi.
- Poliomielit — asab tizimini zararlaydi, juda xavfli.
Yuqish usullari
Viruslar quyidagi yo‘llar bilan yuqishi mumkin:
- Havo-tomchi orqali (hapşırık, yo‘tal)
- Nafas olish yo‘llari orqali
- Teri va shilliq pardalar orqali (masalan, aşılanmagan joylarga virus kirishi)
- Qon orqali (infiltratsiya qilinadigan ignalar, qon transfüziyasi)
- Kichik farzandlar orasida kontakt orqali
Virusli kasalliklarning belgilari
Virusli kasalliklar ko‘plab belgilarga ega bo‘lishi mumkin, jumladan:
- Harorat ko‘tarilishi (qattiq isitma)
- Bosh og‘rig‘i
- Mushak va bo‘g‘imlar og‘rig‘i
- Yo‘tal, burun oqishi
- Holsizlik, charchoq
- Nefrotik alomatlar (lari ba’zan ko‘rinadi)
Tashxis va davolash
Virusli kasalliklar tashxisi infektsion kasalliklar shifokorlari tomonidan klinik ko‘rinishlar va laboratoriya tekshiruvlari (masalan, PCR testi) orqali qoyiladi. Virusga qarshi spesifik davolash ko‘plab holatlarda yo‘q, chunki antibiotiklar faqat bakteriyalarga ta’sir qiladi. Viruslarga qarshi antiviral dorilar ayrim yuqumli kasalliklarda qo‘llanadi (masalan, grippda Tamiflu).
Oldini olish
Virusli kasalliklarning oldini olishda asosiy ahamiyatga ega bo‘lgan choralar:
- Shaxsiy gigiyena qoidalarini saqlash (qo‘l yuvish, niqob taqish)
- Yuqish manbalaridan uzoq turish
- Aşılanish — ko‘plab virusli kasalliklarning profilaktikasida eng samarali usul hisoblanadi. Masalan, gripp, qizamiq, gepatit B, poliomielitga qarshi vaksinalar mavjud.
Xulosa
Virusli kasalliklar inson salomatligiga katta xavf tug‘diradi, ayniqsa immuniteti zaif bolalar va keksa odamlar uchun. Shuning uchun viruslar tarqalishining oldini olish, muntazam aşılanish va shaxsiy gigiyenaga rioya qilish juda muhimdir. Zamonaviy tibbiyot sohasida viruslarni aniqlash va ularni davolash yo‘llari doimiy ravishda takomillashib bormoqda.
Agar virusli kasalliklar haqida yanada batafsil ma’lumot yoki aniq bir virusli kasallik haqida so‘ramoqchi bo‘lsangiz, bemalol murojaat qiling!