Unxo'rlar
Unxoʻrlar , unxoʻr qoʻngʻizlar — don, don mahsulotlari va boshqa oziq-ovqat zaxiralariga zarar yetkazuvchi yapaloqtanalilar oilasiga mansub qoʻngʻizlar. Eng xavflilari surinam unxoʻri va sargʻish unxurdir.
Surinam unxoʻri (Oryzaephilus surinamensis) qoʻngʻizi hamma joyda — omborlarda, tegirmonlarda, oziq-ovqat korxonalarida, turar joylarda, eski daraxtlar poʻstlogʻi ostida yashaydi. Tusi qizilqungʻir, uz. 3—3,5 mm, old jagʻlari yonlarida 5 tadan tishi bor. Lichinkasi ochsariq, uz. 4 mm, koʻkragida uch juft oyokdari bor. Qoʻngʻizlar un, yorma, ayniqsa, mogʻorlay boshlagan kepak kabi mahsulotlarni xush koʻradi, idishlarga va boshqa hasharotlar zararlagan joylarga tuxum qoʻyadi. 3—5 kun oʻtgach, ulardan lichinka chiqadi. Sargish unxoʻr (Laemophloeus testaceus) — sariqqoʻngʻir, uz. 1,5—2,5 mm, old yelkasi deyarli toʻrtburchak, moʻylovlari boʻyi uzunligida. Lichinkasi uz. 2,5 mm, oqsariq, boshi va orka tomoni sariq. Janubiy mintakalarda kup uchraydi. 3—4 nayel beradi.
Kurash choralari: joylarni toza saklash, omborlar va un, don saqlanadigan xonalarni yiliga 2—3 marta benzofosfat, karbofos kabi kimyoviy preparatlar bilan dorilash (yana qarang Ombor zararkunandalari).
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Unxo‘rlar — bu o‘rta asr O‘zbekistonda faoliyat ko‘rsatgan va asosan qorovul, qo‘riqlovchi yoki jangchi xizmatlarini bajargan maxsus xizmat kishilari yoki askarlar edi. Unxo‘rlar tarixi ko‘pincha davlatning xavfsizligi hamda ichki tartibni saqlash bilan bog‘liq bo‘lgan, ularning roli ayniqsa amaldor va hukmdorlarga yaqin joylarda muhim hisoblangan.
Unxo‘rlarning vazifalari va roli
- Qo‘riqlash va xavfsizlik: Unxo‘rlar shaharlar, saroylar, qal’alar va muhim davlat ob’yektlarida qo‘riqlashni amalga oshirganlar.
- Amaldorlarni himoya qilish: Ular hukmdorlar va yuqori martabali amaldorlarning shaxsiy xavfsizligini ta’minlash vazifasini o‘z zimmalariga olgan.
- Ichki tartibni saqlash: Ularning xizmatlari orasida sud-huquq tizimida ham yordam ko‘rsatish, odatda sud jarayonlarida qo‘riqlash va jinoyatchilarni ushlash bo‘lgan.
- Harbiy xizmat: Zarur bo‘lganda, unxo‘rlar janglarda ham qatnashgan, ayniqsa davlat xavfsizligiga tahdid bo‘lgan vaqtlarda.
Tarixiy kontekst
Unxo‘rlarning paydo bo‘lishi va faoliyati O‘rta Osiyo davlatlari, xususan, Temuriylar davrida keng tarqalgan. Temuriylar davlatida unxo‘rlar tashkiloti yaxshi tartibga solingan va yaxshi tayyorlangan edi. Ular orasida ixtisoslashgan jangchilar ham bor edi, ular harbiy amaliyotlarda muhim rol o‘ynagan.
Unxo‘rlarning madaniy va ijtimoiy roli
Unxo‘rlar o‘zbek jamiyatida hurmatga sazovor bo‘lgan, ular ba’zan faqat qo‘riqchi emas, balki davlat xizmatida nufuzli kishilar sifatida tan olinganlar. Ularning bazi vakillari yuqori harbiy lavozimlarga ko‘tarilgan va davlat boshqaruvida ham ishtirok etgan.
Xulosa
Unxo‘rlar O‘zbekistonda qadimiy davrlardan boshlab mavjud bo‘lgan, davlat va jamiyat xavfsizligini ta’minlashda muhim o‘rin tutgan askar va qo‘riqchilar bo‘lib xizmat qilgan. Ularning faoliyati nafaqat jismoniy qo‘riqlash bilan, balki harbiy va davlat idorasidagi muhim funksiyalar bilan ham bog‘liq edi. Shuning uchun unxo‘rlar o‘zbek tarixining ajralmas qismi sifatida qaraladi.
Agar unxo‘rlar haqida yanada chuqurroq tarixiy yoki madaniy ma’lumot kerak bo‘lsa, so‘rashingiz mumkin!