Undov Belgisi
Undov belgisi - gap oxirida qoʻllanadigan, ikki elementli tinish belgisi (!). Yozma nutqda, ayniqsa, badiiy asarlarda turli tuygʻular, holatlar, har xil emotsionalliklarni ifodalashda Undov belgisi ning roli katta. Undov belgisi, asosan, undov va buyruq gaplar oxiriga qoʻyiladi. Bunda u muayyan gapning emotsional yoki qatʼiy buyruq maʼnosiga ega ekanligini, tugallanganligini, boshqa gaplardan chegaralanish nuqtasini koʻrsatadi. Undov belgisi oʻzbek tiliga rus tili orqali kirib kelgan. U oʻzbek yozuvida 20-asrning boshidan — dastlab "Turkiston viloyatining gazeti"da 1901-yildan, keyinchalik boshqa bosma asarlarda muntazam qoʻllana boshlagan.
Hozirgi oʻzbek adabiy tilida Undov belgisi, asosan quyidagi hollarda qoʻllaniladi: 1) undov gaplar oxirida (Unsin uchun, bechora qiz uchun, bu qanday falokat, bu qanday mudhish motam! — Oybek); 2) buyruq, tilak, orzu maʼnolarini ifodalagan gaplar oxirida (Onangni qoʻlingda tutsang , singlingni boshingda tut! — Oybek; Fido boʻlsin senga jontanim, onam!); 3) gap boshida kelib, kuchli his-hayajon ifodalagan undalmalardan, undovlardan hamda xa va yoʻq soʻzlaridan keyin (Jamila! Bas, tur oʻrningdan! — Hamza; Yoʻq, yoʻq! Bu ogʻir ishni boʻynimga ololmayman). Undov belgisining qoʻllanishida yana bir qancha xususiy holatlar ham uchraydi.
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Undov belgisi — bu imlo belgilaridan biri bo‘lib, undov, hayrat, favqulodda his-tuyg‘u yoki buyruq ifodalashda ishlatiladi. Undov belgisi "!" shaklida yoziladi va gap oxirida qo‘yiladi.
Undov belgisining qo‘llanilishi:
-
Undovlar va chaqiriqlar
Undov belgisi undov so‘zlari va ifodalaridan keyin ishlatiladi. Masalan:
- Voy! Qancha go‘zalman!
- Qarz ber, ermish!
- Tezroq kel!
-
Hayrat va taajjub ifodasi
Gapda kutilmagan yoki hayratda qoldiruvchi holatlar bo‘lsa, undov belgisi qo‘yiladi. Masalan:
- Haqiqatan, bu ajoyib!
- Qancha zo‘r odamlar bor ekan!
-
Buyruq va undov gaplar
Buyruq, tavsiya yoki chaqiriq gaplar oxirida ham undov belgisi ishlatiladi. Masalan:
- Ishga kirishing!
- Biz bilan birga boring!
-
Undov so‘zlaridagi izoh
Undov belgisi qo‘yilgan gaplarda so‘zlarning qattiq ifodalari yoki keskinlik ko‘rsatiladi.
Undov belgisi bilan bog‘liq qoidalar:
- Undov belgisi so‘zlardan, undovlardan yoki butun gapdan keyin qo‘yiladi.
- Undov belgisi oldidan vergul, nuqta kabi imlo belgilarini qo‘yish mumkin emas.
- Ba’zida undov belgisi so‘ngida vergul bilan birgalikda kelishi mumkin emas, u alohida ishlatiladi.
- Undov belgisi so‘ngida kichik harf bilan boshlanadigan so‘zlar katta harf bilan boshlanishi mumkin agar undov qismi alohida gap bo‘lsa.
Misollar:
- Voy, qanday chiroyli!
- Eshitdingmi, oshxonaga keling!
- Ey, birodar, eshit!
Umuman olganda, undov belgisi nutqga jonlik, hissiyot va keskinlik qo‘shishda muhim vositadir.