Ultratovush nima?

To’xtovsiz harakatlanib turgan yoki turg’un holatdan predmet (tebranayotgan qo’ng’iroq yoki tor, sakratilayotgan koptok, uchayotgan qush, qulayotgan daraxt) o’z atrofiga prujinaday siqiq to’lqinlar yoki tebranishlar tarqatadi, ular havo orqali bizning qulog’imizga yetib keladi va biz ularni tovush tarzida qabul qilamiz. Inson yuqori chastotali tovushlarni, ya’ni ultratovushlarni yaxshi ajrata olmaydi. Biroq ayrim hayvonlar bu tovushlarni ham yuzaga keltiradi, ham qabul qiladi. Inson idroki sekundiga 16 dan tortib 20 000 tebranishgacha bo’lgan chastotali tarang —siqiq to’lqinlarni qabul qiladi. Bu raqamlarning birinchisi — 16 raqami quyi chastotali tovushlarni, ikkinchisi — 20 000 raqami — yuqori chastotali tovushlarni anglatadi. Chastotasi 20 000 tebranishdan oshgan tovushlar ultratovushlar deb ataladi va ularni inson quloqlari eshitmaydi. Lekin delfinlar, baliqlarning ayrim turlari va ba’zi bir hashoratlar ularni favqulodda tovushlar tarzida qabul qiladi. Ularning eshitish organlari shunday qurilgan. Ultratovushli lokatsiya signallarini ko’rshapalaklar ham tarqatadi. Predmetlardan aks — sado bo’lib qaytgan bu to’lqinlar ular tomonidan bir yo’nalishday qabul qilinadi: ya’ni bu hududga qarab uchish mumkin, narigi tomonga mumkin emas, chunki u tomonda devor bor qabilida. Darvoqe bizning eshitish imkoniyatlarimiz bilan ko’rshapalaklarning eshitish qobiliyati taqqoslab ko’rilsa, ular bizdan 5 — b baravar yaxshiroq, aniqroq eshita olishi ma’lum bo’ladi. Chunki ko’rshapalaklarning eng yuqori qabul qilishi chastotasi — sekundiga 120 000 tebranishni tashkil etadi!

Manba

Mo’jiza kitobning 3-jildi

Sun'iy intellekt javobi:

Ultratovush — bu inson qulog‘i eshita olmaydigan, ya’ni yuqori chastotaga ega bo‘lgan tovush to‘lqinlari. Ultratovushning chastotasi odatda 20 kHz dan yuqori bo‘ladi, ya’ni insonning eshitish diapazonidan oshib ketadi. Inson qulog‘iga eshitilmaydigan ushbu tovush to‘lqinlari turli sohalarda keng qo‘llaniladi.

Ultratovush tabiatda ham mavjud bo‘ladi. Masalan, ba'zi hayvonlar, ayniqsa morjlar, delfinlar va yarasalar ultratovush yordamida atrof-muhitni „ko‘radilar“ va muloqot qiladilar. Ularning ultratovush nurlari atrofdagi ob’ektlarga urilib, aks sado qaytadi va shu orqali ular atrofdagi narsalarning joyini aniqlashadi. Bu jarayonga „ekolokatsiya“ deyiladi.

Kundalik hayotda va ilm-fan sohasida ultratovushning ko‘plab qo‘llanilish usullari mavjud. Tibbiyotda ultratovush yordamida organizm ichki tuzilmalarini ko‘rib chiqish imkoniyati yuzaga keladi. Masalan, ultratovushli tekshiruv (ultratovushli diagnostika yoki ultratovush skrining) yordamida ichki a’zolar, homila rivojlanishi, mushaklar, qon tomirlari va boshqalar tasvirga olinadi. Bunday tekshiruv og‘riqsiz va zararli bo‘lmagan usul hisoblanadi.

Shuningdek, ultratovush sanoatda ham ishlatiladi. U materiallarni tekshirish, injenerlikda nosozliklarni aniqlash, tozalash va hatto yarim o‘tkazgichlar ishlab chiqarishda qo‘llaniladi. Masalan, ultratovushli tozalash qurilmalari kichik va nozik buyumlar yuzasidagi kirlar va iflosliklarni samarali olib tashlashi mumkin.

Ultratovushning boshqa sohalari orasida biologiya, veterinariya, farmatsevtika va hattoki oziq-ovqat sanoatida ham qo‘llanishi mumkin.

Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, ultratovush inson tomonidan eshitilmaydigan yuqori chastotali tovush to‘lqinlari bo‘lib, u tibbiyotdan tortib sanoatgacha bo‘lgan ko‘plab sohalarda muhim ahamiyatga ega. Uning xususiyatlari tufayli inson organizmiga zarar yetkazmasdan ichki jarayonlarni kuzatish va turli materiallarni tekshirish imkonini beradi.