Tutuq belgisi

ʼ — lotin alifbosida yoziladigan tillarda ishlatiladigan belgi. Bu belgi baʼzi tillarda fonetik ayirishni ifodalaydi. Oʻzbek tilida bu belgi „tutuq belgisi“ deb ataladi va oʻzbek lotin alifbosining qoʻshimcha harfi hisoblanadi. Oʻzbek lotin yozuvida bu belgi kirill alifbosidagi ayirish belgisi („ъ“) oʻrnida ishlatiladi.

Oʻzbek lotin yozuvida tutuq belgisida ikki vazifa bor: (1) aʼlo, baʼzan, eʼlon, eʼtibor, eʼtiqod, feʼl, maʼyus, meʼmor, neʼmat, raʼy, taʼb, taʼzim, shuʼla kabi oʻzlashma soʻzlarda unlidan keyin kelib, shu unli tovushning choʻziqroq aytilishini ifodaydi va (2) inʼom, masʼul, sanʼat, qatʼiy kabi oʻzlashma soʻzlarda unlidan oldin kelib, shu unli oldingi undosh tovushdan ajratib aytilishini ifodalaydi.

Oʻzbek lotin yozuvida ishlatilishi

Oʻzbek tilida tutuq belgisini yozishda yoki yozuvni oʻzgartuvchi apostrof (inglizcha: modifier letter apostrophe) (ʼ) (U+02BC), yoki oʻng yakka tirnoq (inglizcha: right single quotation mark) (’) (U+2019) qoʻllaniladi. Qaysi belgi ishlatilishi kerakligi rasman belgilanmagan. Shunday boʻlsa-da, Unicode Consortium saytida oʻzbekcha tutuq belgisini yozish uchun yozuvni oʻzgartuvchi apostrof ishlatilishi kerak, deyilgan.

Oʻzbekcha Vikipediya va boshqa baʼzi bir saytlarda aynan shu belgi ishlatiladi. Aksar davlat saytlari boʻlsa oʻng yakka tirnoqni ishlatishadi. Asosiysi ishlatilgan belgi chiziqdan yuqorida yozilgan, teshigi boʻyalgan 9 raqamiga oʻxshashi kerak (9). Koʻp shriftlarda bu qator yuqorisida yozilgan vergulga oʻxshaydi.

Oʻzbek tilida yozuvni oʻzgartuvchi apostrof/oʻng yakka tirnoq „oʻ“ va „gʻ“ harflarini yozishda ishlatilmasligi kerak: tutuq belgisi kirill yozuvidagi ayirish belgisi („ъ“) oʻrnida qoʻllaniladi.

Vazifasi

Oʻzbek lotin yozuvida tutuq belgisida ikki vazifa bor: (1) aʼlo, baʼzan, eʼlon, eʼtibor, eʼtiqod, feʼl, maʼyus, meʼmor, neʼmat, raʼy, taʼb, taʼzim, shuʼla kabi oʻzlashma soʻzlarda unlidan keyin kelib, shu unli tovushning choʻziqroq aytilishini ifodaydi va (2) inʼom, masʼul, sanʼat, qatʼiy kabi oʻzlashma soʻzlarda unlidan oldin kelib, shu unli oldingi undosh tovushdan ajratib aytilishini ifodalaydi.

Muammolar

Oʻzbek lotin yozuvida ʼ belgisini ishlatish koʻp qiyinchiliklar tugʻdiradi. Birinchidan, yuqorida aytib oʻtilganidek, yozuvni oʻzgartuvchi apostrof (inglizcha: modifier letter apostrophe) yoki oʻng yakka tirnoq (inglizcha: right single quotation mark) ishlatish kerakligi haqida rasmiy qoida yoʻq. Ikkinchidan, komputerlarda yozuvni oʻzgartuvchi apostrof uchun alohida klavisha yoʻq. ʼ belgisi bilan yana bir muammo hozirda baʼzi mobil mosalamalar mazkur beligni koʻrsatib bera olmaydi. Oʻng yakka tirnoq belgisini boʻlsa deyarli barcha mobil moslama koʻrsata oladi.

Misollar

Misol soʻzlar: maʼno, aʼlo; ammo gʻalati, oʻzbek.

Shunigdek qarang

Manbalar

Havolalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Tutuq belgisi (yoki tutuq - „’“) bu yozuvda qo‘llaniladigan belgi bo‘lib, u turli maqsadlarda ishlatiladi. O‘zbek tilida va boshqa tillarda tutuqqa oid quyidagi ma’lumotlarni keltirish mumkin:

Tutuq belgisi nima?
Tutuq belgisi — bu kichik, egilgan chiziqcha shaklidagi belgi bo‘lib, asosan quyidagi ko‘rinishda yoziladi: ’
Tutuq belgining foydalanish sohalari:
- Qayta tuzilgan so‘zlar: Ingliz tilida qisqartmalar yoki so‘z birikmalari orasida ishlatiladi. Masalan, isn’t (is not), don’t (do not).
- Og‘zaki nutqni ifodalash: Matnda nutqni tabiiy ko‘rinishda yozish uchun ishlatiladi. Masalan, ingliz tilida inglizcha gapda “I’m” (I am) yoki “you’re” (you are).
- Ega bo‘lish shakli ko‘rsatish: Ingliz tilidagi egallik belgilari uchun qo‘llaniladi — e.g., John’s book (Jonning kitobi).
- Tirik xayvonlarning nomlarini qisqartirishda: Ba’zan biologik nomlarda yoki boshqa ixtisoslashgan sohalarda ishlatiladi.
O‘zbek tilida tutuqqa oid holatlar:
O‘zbek yozuvida tutuqqa o‘xshash belgi ko‘p ishlatilmaydi. O‘zbek tili lotin yozuvida asosan undosh va unli harflar, harf kombinatsiyalari orqali talaffuz ifodalanadi. Ammo, ba'zida boshqa tillardan olingan so‘z va qisqartmalarda ingliz tilidagi tutuqlar paydo bo‘lishi mumkin.
Kompyuterda tutuqlar:
- ASCII va Unicode kodlash tizimlarida tutuqlar maxsus belgilar sifatida mavjud.
- Ingliz tilidagi dasturlash tillarida va matn tahrirlovchilarda tutuqlar satrli ma’lumotlarni ajratish uchun ishlatilishi mumkin.
Tutuq va apostrof farqi:
Ko‘pincha tutuq belgisi apostrof bilan adashtiriladi. Aslida ular aynan bir xil belgi bo‘lib, ingliz tilida apostrof deyiladi. Apostrof ingliz tilida quyidagi ma’noni beradi: egallik, qisqartma, yoki muloyimlik ko‘rsatish.

Xulosa:
Tutuq (yoki apostrof) — yozuvda ko‘p tilda, ayniqsa ingliz tilida keng qo‘llaniladigan belgidir. O‘zbek tilida uning qo‘llanilishi cheklangan, ammo xorijiy matnlar, qisqartmalar yoki talaffuzlarni yozishda uchrashi mumkin. Bu belgi tilning tabiiy nutq shaklini va qisqartmalarni ifodalashda muhim rol o‘ynaydi.