Turfon sultonligi
Turfon sultonligi , Turfon davlati — markazi Turfon sh. boʻlgan davlat nomi. Turfon Buyuk ipak yoʻlitsa muhim oʻrin tutgan joy boʻlganligi sababli, bu zaminda 2 ta davlat mavjud boʻlgan. Ulardan dastlabkisi Turfonda topilgan tosh bitiklarda Qoʻchoʻ (Kuju), Xitoy manbalarida Gaochan davlati deb nomlangan. Mazkur davlatning tashkil topgan vaqti 460 yilga, yoʻq qilingan vaqti 9-asrning oʻrtalariga toʻgʻri keladi. Bu davlatda Budda dini yuksak darajada rivojlangan. Shu sababli gʻarbga safar qilgan Xitoy rohiblari bu zaminni ziyorat qilmay oʻtmagan. Qoʻchoʻ davlati Xitoyga yaqin boʻlganligi sababli doim ushbu mamlakatning tavdidi ostida turgan. Xitoy imperatorlari esa Turfonni oʻz nazorati ostiga olishga harakat qilgan. Turk xoqonligi davrida Qoʻchoʻ turklarga tobe boʻlgan. Qoʻchoʻ davlatining poytaxti hozirgi Turfon shahrining sharqiy tomonida va 40 km narida joylashgan Qoraqoʻchoʻ boʻlgan. Hozirgi kunda uning faqat xarobalarigina saqlanib qolgan.
Ikkinchi Turfon davlati 9-asrning oʻrtasida tashkil topgan boʻlib, uning nomi tarixda Turfon idiqutligi deb ham ataladi. Mazkur davlat Xitoy manbalarida Gaochan xueguguo, Shichjou (Sichjou) xueygu guo deb nomlangan. Bu Turfon yoki Gʻarbiy oʻlka uygʻur davlati maʼnosini anglatadi. Ushbu davlat hududiga hozirgi SintszyanUygʻur muxtor rnining Koʻchar, Qorashar, Jimusa, Urumchi, Kumul (Xami) viloyatlari kirgan. Turfon sh. yuksak madaniyat va xalqaro savdo markazlaridan biriga aylangan. Ushbu davlat qoraxoniylar xoqonligi tashkil topganidan soʻng uning hududiga qoʻshib olingan.
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Turfon sultonligi — Markaziy Osiyodagi qadimiy davlatlardan biri bo‘lib, hozirgi Xitoyning Shinjon (Sharqiy Turkiston) hududida joylashgan. Turfon sultonligi miloddan avvalgi va milodiy dastlabki asrlarda mavjud bo‘lib, ayniqsa Ipak yo‘lining muhim markazlaridan biri sifatida tarixda katta ahamiyatga ega bo‘lgan.
Tarixiy jihatdan Turfon sultonligi ko‘p millat va madaniyatlarning kesishgan joyida bo‘lgan, shu sababli uning tarixi juda boy va murakkabdir. Bu hudud turkiy, sog‘diy va boshqa turkiy bo‘lmagan xalqlarning madaniyatlari bilan chambarchas bog‘langan. Turfon ko‘p asrlardan buyon mahsulotlar, g‘oyalar va texnologiyalar almashinuvi markazi bo‘lib xizmat qilgan.
Turfon sultonligi asosan o‘zining strategik joylashuvi va hosilkor dehqonchiligi bilan tanilgan. U yerda suv ta’minoti uchun murakkab sug‘orish tizimlari qurilgan va bu qurg‘oqchil mintaqada qishloq xo‘jaligini rivojlantirishga katta hissa qo‘shgan.
Shuningdek, Turfon o‘zining ko‘p madaniyati va diniy merosi bilan mashhur: buddizm, manixizm, xristianlik kabi dinlarning ta’siri sezilgan. Mahalliy aholi ko‘p tillarda so‘zlashgan va san’at, yozuv, arxitektura sohalarida ko‘plab yodgorliklar qoldirilgan.
Xulosa qilib aytganda, Turfon sultonligi qadimiy davrda Markaziy Osiyo va Xitoy o‘rtasidagi savdo-sotiq, madaniy almashinuv va siyosiy munosabatlarning markazlaridan biri bo‘lib, uning tarixi va madaniyati o‘rganilishi uchun muhim manbadir.