Tuproq Qatlami
Tuproq gorizonti (tuproq qatlami) — tuproqning rivojlanish jarayonida tabiiy shakllangan va ajralib turgan qatlami. Maʼlum qalinlikka ega gorizontlar bir-biridan morfologik belgilari, shuningdek, fizik xossalari, mexanik, kimyoviy hamda mineralogik tarkibi bilan farq qiladi. Har bir qatlam tuproqning hosil boʻlish va rivojlanish tarixini oʻzida yaqqol aks ettiradi. Tuproq qatlamlari majmui tuproq kesmasi (profili)ni hosil qiladi. Tuproq gorizonti bosh harflar — A, B, C, gorizontcha (qatlamcha)lar esa indeksli harflar bilan belgilanadi. Chirindi moddalari asosan, ustki chirindili qatlamda (chirindili akkumulativ yoki eluvial gorizont deb atalib, A harfi bilan belgilanadi) hosil boʻlib, toʻplanadi va baʼzi tuproqlarda suvda eriydigan mineral hamda organik moddalar bu qatlamdan yuviladi, tuproqning mineral qismi yemiriladi. Bundan pastda oʻtkinchi — shimilma (B; illuvial yoki metamorfik) qatlam joylashgan boʻlib, unda eluvial qatlamdan yemirilgan mineral modda mahsulotlarining yuvilgan maʼlum qismi toʻplanadi. Tuproq profili ona jins gorizonti (C) bilan chegaralanadi.
Havolalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Tuproq qatlami — Yer yuzasini qoplab turuvchi, hayot uchun juda muhim bo‘lgan tabiiy qatlamdir. Tuproq yerda o‘simliklarning ildizlari o‘sishi, suv va havo saqlanishi, hamda mikroorganizmlar faoliyati uchun sharoit yaratadi. Tuproq ko‘plab moddalardan iborat bo‘lib, ularning asosiy qismlari mineral qism, organik modda, suv va havodir.
Tuproq qatlami xususiyatlari:
- Qalinligi: Tuproq qatlami joydan joyga, iqlimga va landshaftga qarab 10 sm dan 1 metrgacha yoki undan ko‘p bo‘lishi mumkin.
- Tarkibi: Tuproq mineral zarrachalar (qum, loy, g‘isht singari) va organik moddalardan tashkil topadi. Organik modda o‘lgan o‘simliklar va hayvonlarning parchalanishi natijasida hosil bo‘ladi.
- Tuproq turlari: Tuproqlar turlicha bo‘lib, asosan, qumli, loyli, chalay loyli, qora tuproq va boshqalar mavjud.
- Foydasi: Tuproq o‘simliklarga oziq moddalar beradi, suvni ushlab turadi va filtr vazifasini bajaradi. Tuproq mikroorganizmlar uchun yashash joyi hisoblanadi.
- Zarar yetkazilishi: Tuproq eroziya, chang va suv ta’sirida, shuningdek, inson faoliyati sababli degradatsiyalanganida uning unumdorligi pasayadi.
Tuproq qatlami hosil bo‘lish jarayoni:
Tuproq qatlami minglab yillar davomida tabiiy jarayonlar natijasida hosil bo‘ladi. Tog‘ jinslari ob-havo ta’sirida parchalanganidan so‘ng, mikroorganizmlar va o‘simliklar qoldiqlari bilan aralashib, tuproq qatlami yuzaga keladi.
Tuproqni himoya qilish:
Tuproqning uzoq muddatda unumdor bo‘lib qolishi uchun uni samarali boshqarish, o‘rmonlarni muhofaza qilish, to‘g‘ri ekin parvarishi hamda eroziyaning oldini olish zarurdir. Tuproqni asrash inson keksayishini va ekotizimning barqarorligini ta’minlaydi.
Xulosa qilib aytganda, tuproq qatlami tabiatning eng muhim xazinasi bo‘lib, uning sog‘lomligi insoniyatning kelajagi uchun muhimdir.