Tuproq kislotaliligi
Tuproq nordonligi , tuproq kislotaliligi — tuproqning asosiy xususiyatlaridan biri; bunga tuproq eritmasit vodorod ionlari, shuningdek, tuproq singdiruvchi kompleksida vodorod va alyuminiy almashinuvchi ionlarining mavjudligi sabab boʻladi. Tuproq nordonligi oʻsimliklar hayotida, tuproq mikroflorasi hayot faoliyatida, moddalarning bir holatdan boshqasiga aylanishida, moddalar migratsiyasi gʻamda toʻplanishida katta ahamiyatga ega. Vodorod (N) ionlarining holatiga koʻra Tuproq nordonligi 2 xil: aktual (faol) va potensial (passiv, "yashirin") boʻladi. Tuproqning aktual nordonligi eritmadagi vodorod ionlari konsentratsiyasining teskari logarifmidan iborat boʻlgan rN kattaligi bilan ifodalanadi. rN 7 ga teng boʻlganda tuproq eritmasining reaksiyasi neytral, undan past boʻlganda nordon, undan yuqori boʻlganda ishqoriy deb ataladi. Tuproq eritmasining reaksiyasi turli tuproklarda har xil (rN 3,5—9 va bundan yuqori). Qora tuproqlar neytral aktualga yaqin, sur tuproklar esa, asosan, kuchsiz ishqoriy reaksiyaga, shoʻrxoklar, ayniqsa, sodalilari kuchli ishkrriy reaksiyaga ega. Oʻsimliklar tuproq reaksiyasiga turlicha talabchan. Kuchsiz nordon yoki kuchsiz ishkrriy reaksiyali tuproklar eng qulay hisoblanadi. Yuqori nordonlik koʻpgina ekinlar va mikroorganizmlarning oʻsishi va rivojlanishiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Tuproqning optimal reaksiyasi bugʻdoyga 6— 7, bedaga 7—8, gʻoʻzaga 6—7,3, makkajoʻxoriga 6—7. Tuproqning potensial nordonligi tuproq qattiq fazasi bilan bogʻliq boʻlib, tuproqning tuzli eritmalar bilan oʻzaro taʼsirida tuz kationlari vodorod hamda alyuminiy ionlarini siqib chiqaradigan sharoitlarda yuzaga chiqadi. Siqib chiqarish tarziga qarab potensial nordonlikning almashinuvchi va gidrolitik shakllari bor.
Mineral oʻgʻitlar turini tanlashda Tuproq nordonligi darajasini hisobga olish lozim.
Oʻrta Osiyo tuprokdari karbonatlarga boyligi sababli, asosan, kuchsiz ishqoriy reaksiyaga ega. Shuning uchun fiziologik jihatdan nordon oʻgʻitlarni qoʻllash tuproq reaksiyasini nordonlashtirmaydi. Ortiqcha nordonlikka qarshi tuproqqa ohak, ishqoriylik kuchli boʻlsa gips solinadi.
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Tuproq kislotaliligi — bu tuproqning kimyoviy xossasi bo‘lib, uning erkin vodorod ionlari (H⁺) va gidroksid ionlari (OH⁻) miqdoriga bog‘liq darajasini ifodalaydi. Kislota yoki ishqorlik xossasi tuproqdagi pH ko‘rsatkichi bilan o‘lchanadi. Tuproqning pH qiymati odatda 0 dan 14 gacha bo‘ladi, bunda 7 neytral qiymat hisoblanadi. Agar pH 7 dan kichik bo‘lsa, tuproq kislotalilik xususiyatiga ega, agar kattaroq bo‘lsa, ishqorlik (alkalilik) xususiyatiga ega.
Tuproq kislotaliligining sabablari:
- Atmosfera omillari: Yog‘ingarchilik natijasida tuproqqa kislota hosil qiluvchi moddalar (masalan, karbonat angidrid, kislotalar) tushadi.
- Organik moddalarning parchalanishi: Tuproqda mavjud organik moddalar mikroorganizmlar tomonidan parchalanayotganda achimtasimon kislotalar hosil bo‘ladi.
- Mineral moddalar ta'siri: Ba’zi minerallar erib, tuproqni kislotalik qilishga olib keluvchi ionlarni chiqaradi.
- O‘g‘itlar va kimyoviy moddalar qo‘llanilishi: Azotli o‘g‘itlar tuproq kislotaliligining oshishiga sabab bo‘lishi mumkin.
- Sug‘orish suvlari: Suvdagi minerallar yoki kislotali suv tuproqning kislotaliligi o‘zgarishiga ta’sir qiladi.
Tuproq kislotaliligining o‘simliklarga ta’siri:
- Kislota tuproqlarda ko‘plab mikroelementlarning mavjudligi o‘zgaradi. Masalan, temir (Fe), oltingugurt (S), va marganets (Mn) kislotalik oshganda ko‘proq eriydi, bu esa o‘simliklar uchun toksik bo‘lishi mumkin.
- Kalsiy (Ca), magniy (Mg), va fosfor (P) kabi ozuqalar kislotalik tufayli kam eriydi va o‘simliklar uchun yetishmovchilik yuzaga keladi.
- Tuproqning kislotaliligi ildizlarning rivojlanishiga va mikroorganizmlarning faoliyatiga salbiy ta’sir qilishi mumkin.
Tuproq kislotaliligi darajalari:
- Juda kislota tuproq: pH < 5
- Kislota tuproq: pH 5-6
- Neytral tuproq: pH 6-7,5
- Ishqoriy tuproq: pH > 7,5
Tuproq kislotaliligining kamaytirish usullari:
- Chuqur quruq un cho‘kmasini qo‘llash (kalsiy karbonat yoki dolomit unlari): Bu tuproqni neytral yoki kam kislotalikka aylantirishga yordam beradi.
- Organik moddalardan foydalanish: Kompost yoki boshqa organik moddalarning qo‘shilishi tuproqning tabiiy kislotaliligi balanslanishiga xizmat qiladi.
- Sug‘orish suvini yaxshilash: Tuproqqa tushadigan suvning sifatini nazorat qilish.
- O‘g‘itlarni oqilona qo‘llash: Azotli va boshqa o‘g‘itlarni tizimli va me’yorida qo‘llash kerak.
Xulosa:
Tuproq kislotaliligi o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishi uchun muhim omil hisoblanadi. Tuproq pH darajasining me’yorga mos kelishi uchun muntazam nazorat va kerak bo‘lganda kislotalilikni kamaytirish choralari ko‘rilishi zarur. Tuproqning kislotalilik darajasi va uni boshqarish agronomik amaliyotlarning samaradorligini oshiradi hamda hosildorlikka ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.