Trop
Trop (yun. tropos — nutqning oʻzgarishi, boshqacha tuye olishi) — nutqning ifodaviyligi va taʼsirchanligini oshirish maqsadida soʻz va iboralarning koʻchma maʼnoda qoʻllanishidan iborat poetika va stilistika tushunchasi; shunday maʼnoda qoʻllangan soʻz va iboralarning umumiy nomi. Bunda odatiy tarzda maʼlum bir predmet (hodisa, jarayon, xususiyat va boshqalar) nomini atovchi soʻz, soʻz birikmasi muayyan nutq vaziyatida boshqa predmet (voqea, jarayon va boshqalar) ni bildirish uchun qoʻllanadi; hosila soʻz, yaʼni koʻchma maʼnodagi soʻz oʻzining kelib chiqishiga asos boʻlgan soʻz (soʻz birikmasi) bilan oʻxshashlik yoki aloqadorlik jihatdan bogʻliq boʻladi. Ular orasida maʼlum darajada miqdoriy yoki sifatiy tafovutlar boʻlishi mumkin. Masalan, "burgut" soʻzi qushning nomi boʻlish bilan birga, shu qushning odatiy sifatlari, xususiyatlari (shiddatkorlik, koʻzi oʻtkirlik, qoʻrqmaslik)ga ega boʻlgan kishining tavsifi sifatida ham qoʻllanadi. "Stadion gʻoliblarni olqishladi", "tirnoqqa zor boʻlmoq" iboralaridagi "stadion" va "tirnoq" soʻzlari ham asl maʼnosidan boshqacha maʼnoda qoʻllangan. T.ning koʻp tarqalgan turlari: istiora (metafora), metonimiya, sinekdoxa, majoz (allegoriya), kinoya, sifatlash (vasf, epitet), kichraytirish (litota), mubolagʻa (giperbola), jonlantirish (tashxis, intoq), perifraza va boshqa "T." termini dastlab yunon faylasufi Aristotel tomonidan ayrim T.larni, xususan, metaforani oʻrganish jarayonida sillogizm shaklini ifodalash maqsadida qoʻllangan (mil. av. 4-asr). Strukturaviy tilshunoslik, matn lingvistikasi kabi tilshunoslik tarmoqlarining yuzaga kelishi T.ga boʻlgan munosabatni tubdan oʻzgartirdi. Natijada T. semantik transpozitsiya (maʼnoviy koʻchish)ning hosilasi tarzida oʻrganiladigan boʻldi. Oʻzbek tilshunosligida T.ning mazkur koʻrinishlari alohida-alohida tadqiqotlarning manbai boʻlib, badiiy matnlar asosida atroflicha oʻrganilgan.
Adabiyot
Ibodulla Mirzayev.
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Trop so'zi ma'nosi va qo‘llanilishiga bog‘liq ravishda turli sohalarda ishlatiladi. Quyida "trop" atamasining bir nechta asosiy ta’riflari va uning turli kontekstdagi ma’nolari haqida uzunroq ma’lumot beraman.
- Adabiyot va tilshunoslikda Trop
Trop - bu adabiy tilda yoki nutqda ma’noni kengaytirish yoki o‘zgartirish uchun ishlatiladigan badiiy ifoda vositasi. Trop yordamida so‘zlarning asl ma’nosidan tashqarida ma’no beriladi, ya’ni so‘zlar yoki iboralar o‘zlarining asl, bevosita ma’nosidan farqli holda ishlatiladi. Trop atamasiga misollar sifatida quyidagilar kiradi:
- Metafora – so‘z yoki iboraning ma’nosini bevosita taqqoslashsiz boshqa ma’noga aylantirish (masalan, “hayot – yo‘l”).
- Metonimiya – bir narsani unga yaqin yoki bog‘liq bo‘lgan boshqa narsa bilan atash (masalan, “Buyuk Britaniya qaror qabul qildi” deganda boshqaruv organlari nazarda tutiladi).
- Simvol – ma’lum bir ma’noni yoki fikrni ifodalovchi ramziy tasvir (masalan, qalampir o‘rniga qizil rang kuch, ehtirosni bildiradi).
Troplar adabiyotda, she’riyatda, prozada va boshqa badiiy asarlarda keng qo‘llaniladi, tilning estetik jihatini oshiradi va o‘quvchining tafakkurini rivojlantiradi.
- Biologiyada Trop
Biologiya sohasida "tropizm" (yoki qisqacha "trop") atamasi o‘simliklarning va ba’zan hayvonlarning atrof-muhitga qarshi yoki unga tomon qaratilgan harakatini anglatadi. Masalan:
- Fototropizm – o‘simlikning yorug‘likka qarab o‘sishi.
- Geotropizm – yer tortishish kuchiga nisbatan o‘sish (masalan, ildizlar yerga qarab o‘sadi).
- Kemotropizm – kimyoviy moddalar yo‘nalishiga qarab harakat qilish.
Bu jarayonlar o‘simliklarning muhit sharoitlariga moslashuvchanligini ko‘rsatadi.
- Tibbiyotda Trop
Tibbiyotda "trop" yoki "troponin" kabi atamalar ishlatiladi. Masalan, yurakning troponin darajasini o‘lchash yurak faoliyatidagi muammolarni aniqlashda qo‘llaniladi.
Shuningdek, trop so‘zi ayrim hollarda qisqartma yoki atama sifatida ishlatilishi mumkin, masalan, harbiy, geografik yoki boshqa sohalarda maxsus ma’nolarga ega bo‘lishi mumkin.
Xulosa:
- Adabiyotda trop – bu ma’no o‘zgartirish vositasidir.
- Biologiyada tropizm – tashkilotlarning muhitga javobi.
- Tibbiyotda esa muayyan biokimyoviy belgilar (masalan, troponin) bilan bog‘liq.
Agar siz aynan qaysi soha yoki kontekstdagi "trop" haqida batafsil ma’lumot istasangiz, iltimos, aniqlik kiriting. Men sizga undan ham kengroq tushuntirish berishga tayyorman.