TAYPIN QO’ZG’OLONI

TAYPIN QO’ZG’OLONI – Xitoydagi Tsin sulolasiga qarshi ko’tarilgan dehqonlarning eng yirik qo’zg’oloni (1850-64). Unga xun Syusyuan, Yan Syusin va boshqalar boshchilik qilgan. 1850 yil yozida Szintyan (Guansi viloyati)da boshlangan. Taypin qo’zg’oloni dastlab lokal xarakterga ega bo’lgan. Qo’zg’olonga puxta tayyorgarlik ko’rilgan, qat’iy intizomga bo’ysungan armiya tuzilgan. Qo’zg’olonchilar Yantszi vodiysida “samoviy mo’lko’llik davlati” (“Taypin tyango”) barpo etganlar. Markazi Nankin shahri bo’lgan (1853). Qo’zg’olonchilar soni 20— 30 mingdan 300-500 minggacha yetgan. Qo’zg’olon rahbarlari Xitoyda ishlab chiqarish.va iste’modda barchaning tengligiga asoslangan utopik agrar dasturni e’lon qilishgan. 1853 yil mayda qo’zg’olonchilar Pekinga yurish qilgan, biroq 1855 yil mayda ular hukumat qo’shini tomonidan tormor keltirilgan. 1853-56 yillarda Markaziy Xitoyda qo’zg’olonchilar g’alabaga erishib katta hududlarni egallashgan. Biroq 1856 yildan qo’zg’olon rahbarlari o’rtasida kelishmovchilik vujudga kelishi oqibatida qo’zg’olonchilar safi zaiflashgan. Tsin hukumati Angliya va Frantsiya yordamida 1864 yil qo’zg’olonni bostirgan.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Taypin qo’zg’oloni — XIX asrning o‘rtalarida Xitoyda yuzaga kelgan katta va qonli xalq isyoni hisoblanadi. Bu qo’zg’olon 1850 yildan 1864 yilgacha davom etgan bo‘lib, uning asosiy maqsadi Manchu sulolasining hukmronligini ag‘darish va yangi, adolatli, diniy asoslangan jamiyat qurish edi.

Qo’zg’olonning sabablari:

Siyosiy va iqtisodiy zo‘ravonlik — Manchu sulolasi xalqqa nisbatan zo‘ravonlik qilgan, soliqlarni qattiq belgilagan, keng qamrovli qashshoqlik asoratida qishloq aholisi juda qiynalgan.
Diniy va ijtimoiy norozilik — Han xitoylari va boshqa millatlar Manchu hukmdorlariga nisbatan adolatsizlikni his qilganlar.
Turli islohotlar va ideologik qarama-qarshiliklar — Taypinlar yangi ijtimoiy va diniy tuzumni yaratmoqchi bo‘lishgan.

Taypin harakati:

Qo’zg’olonchi lider Hong Xiuquan bo‘lib, u o‘zini Iso Masihning ukasi deb hisoblagan va xitoyliklarni yangi diniy hamda siyosiy tizimga chaqirgan. Taypinlar o‘zlarining diniy e'tiqodlariga tayangan holda “Taypin Osiyosi” yoki “Birinchi Xalq Respublikasi”ni tashkil qilishni maqsad qilganlar. Ular qurol aslahadan foydalangan, ko‘p hududlarni egallagan va katta harbiy kuchga aylanganlar.

Qo’zg’olonning oqibatlari:

Taxminan 20-30 million odam halok bo‘lgan va Xitoy tarixi eng qonli bo‘limlaridan biri bo‘lgan.
Qing sulolasi ichki zaiflashib, boshqa davlatlar tasiriga ko‘proq bo‘ysungan.
Qo’zg’olon natijasida Xitoyda siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlar yuzaga kelgan.

Xulosa:

Taypin qo’zg’oloni Xitoy tarixida katta iz qoldirgan, milliy uyg‘onish va islohotlarning boshlanish nuqtasi bo‘lgan jiddiy siyosiy va diniy harakatdir. U Xitoyda zamonaviy o‘zgarishlar boshlangan davrni belgilab berdi.