TARJI’BAND

TARJI’BAND (Arabcha — qaytarish, takrorlash; band) — mumtoz adabiyotda lirika janrlaridan. Tarji’band g’azal kabi qofiyalanib, 5 baytdan 12 baytgacha bo’ladi, har bandi bir vaznda yozilib, bandlar oxirida boshqa bir bayt takrorlanib keladi. Bandlar takrorlanuvchi bayt — tarji’ vositasida o’zaro bog’lanishi tufayli Tarji’band deb yuritiladi. Barcha bandlarning oxiri o’sha takrorlanadigan bayt bilan mazmun jihatidan uzviy boitanib keladi. Tarji’bandda takrorlanadigan ushbu bayt bayt boshi deb aytiladi. Shayx Axmad ibn Xudoydod Taroziy “Funun ulbalog’a” asarida Tarji’bandni 5 turga ajratadi: 1) har bandning qofiyasi boshqacha bo’ladi, lekin bayt takrori saqlanadi; 2) barcha bandlar bir qofiyada aytilib, tarji’bayti takrorlanmaydi, balki har bandning oxirida boshqa bir bayt keladi; 3) barcha bandlar, jumladan tarji’baytlar ham bir qofiyada yoziladi; 4) har bir band alohida, shuningdek, tarji’baytlar ham g’azal kabi qofiyalanadi (1-misrasida qofiya bo’lmaydi) va ularni jam etsa, yaxlit g’azal ko’rinishini oladi; 5) har bir bandning ham, tarji’ baytning ham qofiyasi alohidaalohida bo’ladi. Tarji’bandda shoirlar ko’pincha falsafiy qarashlari, fikr-mulohazalarini ifodalashgan. Bu jihatdan Sa’diy, Hofiz, Navoiy va Furqatlarning tasavvufiy mazmundagi Tarji’bandlari mashhur. Masalan, Navoiy: Xarobot aro kirdim oshuftahol May istarga — ilgimda singan safol.— bayti takrorlanib keladigan mashhur Tarji’bandida o’zining olam va odam to’g’risidagi falsafiy qarashlarini tasavvuf ta’limoti bilan bog’lab aks ettiradi. O’zbek adabiyotida Tarji’band janrining dastlabki mukammal namunalarini Navoiy yaratgan. “Xazoyin ulmaoniy”da 4 ta Tarji’band mavjud bo’lib, ularning ikkitasi 10 band (biri 10, ikkinchisi 11 baytdan), uchinchisi 8[11 (ikki band 12) baytdan], to’rtinchisi 7 (8 baytdan) ni tashkil etadi. Ularning barchasi falsafiy mazmunda. O’zbek adabiyotida, shuningdek, Yusuf Amiriy, Nodira, Ogahiy, Avaz, Uvaysiy, Ravnaq, Furqat, Miriy va boshqalar Tarji’bandlar yozishgan. Zamonaviy shoirlardan Habibiy, V. Sa’dulla, Chustiylar Tarji’band yaratishgan. Lekin bu Tarji’bandlarda mehnat nashidasi, Vatanga va yorga muhabbat tuygulari tarannum etilgan. Ad.:Ayniy S, asarlar, 8j., T., 1967; Adabiy turlar va janrlar, 2j., 1992. Ergash Ochilov.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Tarji’band so‘zi forscha „tarjī‘band“ (ترجیع‌بند) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, asosan adabiyot va she’riyatda ishlatiladigan atamadir. Tarji’band arabcha “tarjī‘” (takrorlash, qaytarish) va “band” (qator, bo‘lim) so‘zlaridan tashkil topgan bo‘lib, biror parcha, qator yoki so‘zlarning ma’lum ketma-ketlikda takrorlanishini anglatadi.

Tarji’band aslida nima?

Tarji’band – bu she’riyatda, xususan, g‘azal, qasida, marsiya va boshqa lirik janrlarda uchraydigan badiiy uslubdir. Unda she’rning har bir beytidagi (qatoridagi) oxirgi misralari yoki ma’lum so‘zlari qayta-qayta takrorlanadi. Bu takrorlash she’rga musiqiylik, ohangdorlik va xotirada yaxshiroq qolish xususiyatini beradi.

Tarji’bandning xususiyatlari:

Takrorlash: Har bir misraning (qatorning) so‘nggi qismi yoki muayyan so‘zlar ketma-ket ravishda qayta-qayta ishlatiladi.
Ma’noni kuchaytirish: Takrorlanayotgan so‘z yoki ifoda orqali she’rning asosiy mavzusi, fikri yanada ta’kidlanadi.
Tuzilish: Tarji’band asosan qit’alar (bandlar)dan tashkil topadi. Har bir band oxirida belgilangan so‘z yoki ibora takrorlanadi.
Tinglovchi va o‘quvchi uchun qulaylik: Takrorlanuvchi unsurlar tufayli she’r yaxshiroq yodda qoladi va unga e’tibor qaratiladi.

Adabiyotda tarji’band:

Tarji’band asosan fors va arab she’riyatida keng qo‘llanilgan bo‘lsa-da, o‘zbek adabiyotida ham o‘ziga xos o‘rin egallagan. U ko‘p hollarda diniy yoki ijtimoiy mavzulardagi she’rlarda uchraydi. Masalan, marsiya yoki muhim vatani haqida yoki muhabbat, sabr haqida yozilgan she’rlarda takrorlovchi ohang yaratish uchun tarji’band qo‘llanadi.

Misol:

Quyidagi oddiy misol yordamida tarji’bandni tushunish mumkin:

Ko‘zlaringda sevgi charaqlaydi,
Yuragimda olov charaqlaydi,
Hayotimda faqat sen charaqlaysan,
Ko‘zlaringda sevgi charaqlaydi.

Bu yerda «Ko‘zlaringda sevgi charaqlaydi» iborasi oxirgi qator sifatida takrorlanib, she’rga ohangdorlik va ta’sirchanlik beradi.

Xulosa qilib aytganda, tarji’band she’riyatda ma’lumotni ta’kidlash, hissiyotlarni kuchaytirish va musiqiylikni oshirish uchun ishlatiladigan badiiy uslub hisoblanadi. U o‘zbek va fors-eron adabiyotlari merosining ajralmas qismidir.