TANGRICHILIK

TANGRICHILIK — qadimgi turkiy va qadimgi Oltoy xalqlari dini. Qadimgi Shumer davlatida (miloddan avvalgi 3-ming yillik) Tangriga sajda qilganlar. Til va etnik jarayonlar taraqqiyotining nostratik (borey) kontsepsiyasiga asoslangan tadqiqotchilar fikricha, 5-6 ming yillar muqaddam qadimgi Shumerdan Oltoygacha bo’lgan ulkan hududda protooltoy qabilalari yashagan. Qadimgi shumerlar qadimgi turk tiliga yakin bo’lgan protooltoy tili laxjasida so’zlashganlar. Shu davrda Tangrichilik protooltoy xalklarining eng kad. dini, insoniyat tarixidagi ilk monoteistik dinlardan biri sifatida shakllangan. Miloddan avvalgi 2-ming yillikda Mesopotamiyaga qadimgi Somiy, miloddan avvalgi 1-ming yillikda hozirgi Eron, Afg’oniston va Turon tekisligi hududlariga oriy qabilalari kirib kelishi natijasida protooltoylarning katta qismi Oltoy, Sayan tog’lari, hoz. Shim. Xitoy, Mongoliya va Sibir tomonga ketishga majbur bo’lishgan va bu yerda Oltoy xalqlari sifatida shakllangan. Ilgarigi hududda qolgan qismi esa, g’olib xalqlarga muayyan darajada qo’shilib keyin paydo bo’lgan boshqa dinlarni (zardushtiylik, buddizm, yahudiylik, xristianlik) qabul qilishgan. Tangrichilik qadim zamonda jahonda eng keng tarqalgan dinlardan biri bo’lgan. Qadimgi Oltoy xalqidan kelib chiqqan turkiy, mongol, tungus manjur, koreys va yapon xalqlarida Tangrichilikning izlari hozirgacha saqlanib qolgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikdan boshlab Oltoy xalqlarining turkiy xalqlar guruhi G’arbga qaytish borasida harakatini kuchaytirgan. Hunnular, sak, massaget, yueyji, Kushon, eftaliylar yagona osmon ruhi — Tangriga sajda qilganlar. Ba’zi tadqiqotchilar (M. Aji) fikriga ko’ra, hoz. xristian dinining ramzlari sifatida qaraladigan ko’p narsalarning boshlang’ich shakllari (masalan, xoch, ibodatxonalar, ibodatlar, ikonalar, cherkov qo’ng’iroklari va boshqalar) milodiy 4-asrda gunnlar bilan Yevropaga kelgan. Ad.: Sulay monov o.,Azi Ya, AlmaAta, 1975; Antonov N.K., Nasledie predkov, Yakutsk, 1993; Islam, xristianstvo: vozmojnosti duxovnoy konsolidasii narodov Kazaxstana, Al mato’, 2001; Karimov B. R., Millat, inson va til: taraqqiyot muammolari, qarshi, 2003. Baxtiyor Karimov.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Tangrichilik — bu qadimiy turkiy xalqlarning tabiatga va koinotga bo‘lgan e’tiqodlari, diniy ta'limotlari majmuasidir. Tangrichilik so‘zi “Tangri” (yoki “Tengri”) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, u “osmon”, “yukori kuch”, “oliy xudo” ma'nolarini bildiradi. Tangrichilikda Tangri — oliy, muqaddas va yaratgan kuch sifatida qabul qilinadi.

Tangrichilikning asosiy xususiyatlari:

Monoteistik tamoyil: Tangrichilikda asosan bir oliy xudo — Tangri e'tiqod qilinadi. Tangri dunyoni yaratgan va boshqaruvchi, insonlar va tabiat haqida hukmronlik qiluvchi kuch sifatida qaraladi.
Tug‘ilish va hayotning muqaddasligi: Tangrichilikda inson hayoti va tabiat chegaralanmagan muqaddas kuch sifatida ko‘riladi. Insonlar va tabiat o‘rtasida uyg‘unlik saqlash katta ahamiyatga ega.
Tushuncha va ruhiylik: Tangrichilikda tabiatdagi barcha narsalar, jumladan tog‘lar, daryolar, yomg‘ir, shamol kabi tabiiy kuchlarga ruhlar mavjud deb hisoblanadi. Ular insonlar hayotiga ta’sir ko‘rsatishga qodir deb hisoblanadi.
Maqsad va axloq: Tangrichilik ta'limotida inson o‘z hayotini to‘g‘ri yo‘lga solishi, jamiyat va tabiat bilan uyg‘unlashishi kerakligi ta'kidlanadi. Insonning ruhiy poklanishi va tozalanishi muhim hisoblanadi.
Qadriyatlar va marosimlar: Tangrichilikda tabiat hodisalarini qadrlash, ularga hurmat ko‘rsatish mas’uliyati bor. Mehmonlik, qishloq qadriyatlari, o‘g‘il- qizlarni hurmat qilish kabi an’analar saqlangan.

Tangrichilik tarixi:

Tangrichilik qadimgi turkiy xalqlarning, xususan, hunlar, turklarning va boshqa Markaziy Osiyo xalqlarining dini bo‘lib, miloddan avvalgi ming yilliklarda yuzaga kelgan. U turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan va keyinchalik islom dinining kirib kelishi bilan bir qatorda ba’zi elementlari saqlangan. Tangrichilik bugungi kunda ham ayrim turkiy xalqlar tomonidan e'tiqod qilinadi yoki ularning madaniy merosining muhim qismi hisoblanadi.

Tangrichilikning madaniy merosi:

Tangrichilikning qoldiqlari kufr, shamanlik, tabiiy diniy e'tiqodlarning ko‘plab elementlarida namoyon bo‘ladi. Tangri so‘zi va tushunchasi turkiy xalqlarning madaniyatida, adabiyotida, turli marosimlarida, turk mifologiyasida keng tarqalgan.

Xulosa:

Tangrichilik — turkiy xalqlarning dunyoni anglash va unga munosabat ko‘rsatish shakli sifatida tarixiy va madaniy ahamiyatga ega bo‘lgan qadimiy e'tiqod tizimidir. U tabiatni va insonni olijanob qadriyat sifatida ko‘rib, oliy kuch — Tangriga sig‘inishni o‘zida mujassamlashtiradi. Tangrichilik bugungi kunda ham ba’zi xalqlarning madaniy va dini hayotida aks etmoqda.