TALAS JANGI

TALAS JANGI — Talas (Taroz) daryosi bo’yida Arab va Xitoy qushinlari o’rtasida yuz bergan hal qiluvchi jang (751). 8-asrning 1-yarmida Tan imperiyasi Buyuk ipak yo’lini egallash va bu yo’ldagi davlatlarni o’ziga bo’ysundirish uchun bir necha bor urushlar qilgan. Movarounnahrdagi murakkab ichki ahvol (arablarga qarshi xalq qo’zg’olonlari), Farg’ona hokimining Choch hokimiga qarshi kurashida Xitoydan yordam so’ragani bu yurishlarga bahona bo’lgan. Tan davlati 750 yil millati koreys bo’lgan Gao Syanchji (gav Shanchji) qo’mondonligida katta qo’shin jo’natgan. Bu qo’shin farg’onaliklar bilan ittifoqlikda Chochni olib vayron qilgan, katta o’lja (tuyalar, otlar, oltin, kumush)ni qo’lga kiritgan. Choch qokimi qatl qilingan, uning o’g’li arablardan yordam so’ragan. 751 yil iyul oyida arablarning ziyod ibn Solih qo’mondonligi ostidagi qo’shini Gao Syanchjining xitoylar, farg’onaliklar, qashqarliklar, kucharliklar hamda qarluqlardan iborat yirik qo’shini (Arab manbalariga ko’ra 70 ming kishi) bilan Talas daryosi bo’yida to’qnashgan. Talas jangi 5 kun davom etgan. To’qnashuv jarayonida tan armiyasi tarkibidagi qarluqlar arablarga qarshi kurashdan bosh tortgan va xitoyliklarning ar’ergardiga zarba berganlar. Xitoy qo’shini butunlay yakson qilingan. Gao Syanchji yordamchilari Li Siye va Duan Shoushilar bilan birga zo’rg’a qochib qutilgan. Ibn al-Asirning yozishicha, xitoyliklardan 50 ming kishi o’ldirilib, taxminan 20 ming kishi asir olingan. Asirga tushgan Xitoy jangchilari orasidan tanlab olingan hunarmandlar Samarqandga keltirilgan. Ular Samarqandda qog’oz ishlab chiqarish. sanoatini yanada rivojlanishiga munosib hissa qo’shganlar. Xitoylik xunarmandlar hatto Mesopotamiya shaharlariga ham keltirilgan. Talas jangi Markaziy Osiyo xalklari tarixida o’ta muhim rol o’ynaydi. U tan imperiyasining O’rta Osiyo xududini egallash yo’lidagi tajovuzkorona siyosatiga uzil-kesil chek qo’ygan. Ammo bu G’arb bilan Sharq o’rtasidagi savdo aloqalarini butunlay uzilishiga olib kelmagan. Abdulahad Xo’jayev.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Talas jangining tarixiy ma’lumotlari

Talas jangi — 751 yilda Talas daryosi vodiysida (hozirgi Qozog‘istonning Talas viloyatida) Abbasiy xalifaligi armiyasi bilan Tang sulolasi (Xitoy) qo‘shinlari o‘rtasida bo‘lib o‘tgan yirik harbiy to‘qnashuvdir. Bu jang Sharq va G‘arb interaksiyasi tarixida muhim rol o‘ynagan voqea hisoblanadi.

Jangning sabablari

VIII asrda Tang imperiyasi sharqiy Markaziy Osiyoning ko‘p qismini o‘z nazoratida tutgan bo‘lsa, garbda esa Abbasiy xalifaligi tez sur’atlar bilan kuchayib borardi. Ikkala davlat o‘rtasida Markaziy Osiyo hududlari, ayniqsa amirliklar va shaharlarga ta’sir o‘tkazish uchun qarama-qarshilik yuzaga keldi. Talas jangi markaziy Osiyodagi siyosiy va iqtisodiy ta’sir uchun kurash natijasida yuzaga keldi.

Jangning bosqichlari

Tang sulolasi qo‘shinlari va Abbasiylar qo‘shinlari Talas vodiysi yaqinida to‘qnash kelishdi. Tang qo‘shinlari boshlig‘i fon Kuan, Abbasiylar qo‘shinlari esa Xalid ibn al-Valid tarafidan qo‘llanildi. Jang uzoq davom etdi, lekin Xitoy qo‘shinlari ichkaridan turk qabilalari — To‘lqin qabilasi turklarining tarafdan ichki xiyonatga uchradi. Turkiya qabilalari Abbasiylarga o‘tib, Tang qo‘shinlari zaiflashdi.

Jangning natijalari

Tang sulolasining Markaziy Osiyodagi siyosiy ta'siri tugadi.
Abbasiy xalifaligi hududni nazoratga olib, Markaziy Osiyoda islam dini keng tarqala boshladi.
Talas jangi orqali musulmonlar qimmatli ma’lumotlar va texnologiyalarni, jumladan qog‘oz yasash san’atini Xitoydan egallash imkonini topdi.
Bu voqea Sharq va G‘arb madaniyatlari o‘rtasidagi almashinuvni tezlatdi.

Tarixdagi ahamiyati

Talas jangi Markaziy Osiyoda musulmon madaniyatining kengayishiga asos solgan, iqtisodiy va madaniy jihatdan hududda yangi davr boshlanganligini bildiradi. Shuningdek, u Sharq va G‘arb o‘rtasida ilm-fan, texnologiya va san'atning tarqalishiga xizmat qilgan muhim tarixiy bosqich hisoblanadi.

Agar xohlasangiz, Talas jangi haqida yanada batafsil ma'lumot, janga aloqador shaxslar, jangdan keyingi siyosiy o'zgarishlar va madaniy ta'sirlar haqida taqdim eta olaman.