TADRIJ

TADRIJ (Arabcha — bosqichma-bosqich ilgarilash, yuksalish) — mumtoz she’riyatdagi badiiy usullardan biri; she’rda, asosan, g’azallarda muayyan obraz (yoki tushuncha)ni o’xshatishlar vositasi bilan darajamadaraja rivojlantirib borishdan iborat. Tadrij ko’pincha musalsal (zanjir hosil qiluvchi, silsilali) va voqeaband (syujetli) g’azallarga xos bo’lib, bunda kitobxon ko’z o’ngida bir obraz, tushuncha yoki holatning o’xshatishlar silsilasi orqali ifodalangan mukammal badiiy tasviri namoyon bo’ladi. Masalan, Navoiyning: Yordin ayru ko’ngul mulke durur sultoni yo’q, Mulkkim sultoni yo’q, jisme durur kim, joni yo’q. bayti bilan boshlanadigan g’azalida yordan ajralgan ko’ngilning holati haqida so’z boradi. 1-misrada yordan ajralgan “ko’ngil” “sultonsiz mamlakat”ga o’xshatilsa, 2-misrada “sultonsiz mamlakat” “jonsiz jism”ga o’xshatiladi va h. O’xshatishlar g’azalning oxirigacha darajama-daraja rivojlantirib boriladi va mukammal kompozisiyani vujudga keltiradi: yordan ajralgan ko’ngil — sultonsiz mamlakat — jonsiz jism — gulu rayhonsiz kora tufrog’ — mahi tobonsiz qorong’u kecha… Navoiydan boshqa mumtoz shoirlar ijodida ham Tadrij asosida yaratilgan voqeaband va musalsal g’azallar uchraydi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

"Tadrij" so‘zi arab tilidan kirib, o‘zbek tilida ham keng qo‘llaniladi. Tadrijning asosiy ma'nosi — "bosqichma-bosqich bajarish", "sekin-asta rivojlanish" yoki "qadam-baqadam amalga oshirish".

Tadrij tushunchasi ko‘plab sohalarda, xususan ta’lim, diniy tushunchalar, siyosat, va psixologiyada muhim o‘rin tutadi. Misol uchun, ta’lim jarayonida bilimlar va ko‘nikmalarni tadrij bilan berish talabaning bilimini chuqurlashtirishga yordam beradi. Bir yo‘qdan darhol ko‘p narsani o‘rganishga harakat qilish o‘rniga, mavzuni qadam-baqadam o‘rganish samaradorlikni oshiradi.

Islomda ham tadrij tamoyili muhimdir. Masalan, Qur’onning nozil bo‘lish jarayoni ham tadrij usulida bo‘lgan, ya’ni Alloh taolo Payg‘ambar Muhammad (s.a.v) ga oyatlarni bosqichma-bosqich nozil qilgan. Bu o‘rganish va undagi buyruqlarni yaxshiroq anglash uchun qulaylik yaratadi.

Tadrij printsipi shuningdek, hayotdagi boshqa jarayonlarga ham tatbiq etiladi, masalan, odatlarni o‘zgartirishda yoki yangi ko‘nikmalarni o‘rgatishda. Har bir qadamni asta-sekin bosqichma-bosqich amalga oshirish, jarayonni soddalashtirib, muvaffaqiyatga erishish imkoniyatini oshiradi.

Xulosa qilib aytganda, tadrij — bu murakkab yoki katta jarayonlarni kichik va qulay bosqichlarga bo‘lib, ularni ketma-ket amalga oshirish tamoyilidir. Tadrij yordamida o‘rganish, rivojlanish va ba’zi ishlarni bajarish samaraliroq bo‘ladi.