TABIIY GEOGRAFIK ZONALAR, quruqlikning tabiat zonalari — iqiim omillariga bog’liq ravishda, asosan, issiqlik bilan namlik mikdori va nisbatiga qarab muayyan tartibda qonuniy almashinib boradigan geografik (landshaft) qobiqning yirik bo’linmalari. Zonalar almashinuvi ekvatordan qutblarga va okeanlardan materik ichkarisiga tomon yuz beradi. Ular, odatda, kenglik bo’ylab cho’zilgan bo’lib, aniq chegaralarga ega emas, astasekin bir-biriga o’tib boradi. Yer yuzida ro’y beradigan hrdisalar erning ichki kuchlariga va Quyoshdan keladigan radiasiya miqdoriga bog’liq. Yer shar shaklida bo’lganligi uchun Quyoshning nur energiyasi bir tekisda taqsimlanmaydi. Bu omillar tabiiy sharoiti bir-biridan tubdan farq qiladigan Tabiiy geografik zonalarni vujudga keltiradi: Quyoshning nur energiyasi ekvatordan qutblarga tomon turli miqdorda tushganligidan temperatura, bug’lanish, bulutlar, yog’inlar, relef va shamollar, nurash va tuproq hosil bo’lish jarayonlari, suv, o’simliklar va b. zonalar hosil qilgan. Har bir zona uchun uni tashkil etgan tabiat komponentlari va jarayonlari (iqlim, gidrologik, geokimyoviy, geomorfologik, tuproq va o’simlik qoplami hamda hayvonot dunyosi)ning tipik xususiyatlari xos. Ko’pgina Tabiiy geografik zonalarga uning eng yorqin indikatori — o’simlik tipiga qarab nom berilgan (o’rmon zonasi, dasht zonasi, savanna zonasi va hokazolar). Zonalar, o’z navbatida, nisbatan tor bo’limlar — tabiiy geografik kichik zonalarga ajratiladi, masalan, dasht zonasida quruq va tipik dasht zonasi, mo’tadil mintaqa o’rmonlari zonasida tayga, aralash va keng bargli o’rmonlar zonasi farq qilinadi. Yer sharida tabiiy geografik mintakalar ajratilgan bo’lib, ularning har birining zonal sistemasi — tekisliklarda zona va kichik zonalar, tog’larda balandlik mintaqalari to’plami mavjud. Shimol yarim sharda quyidagi zonalar bor: Arktika muz sahrolari, tundra, o’rmon tundra, mo’tadil mintaqa o’rmonlari, mo’tadil mintaqa o’rmondashtlari, mo”tadil mintaqa chala cho’llari, mo”tadil mintaqa cho’llari, subtropik doim yashil o’rmonlar va butazorlar, subtropik aralash mussonli o’rmonlar, subtropik o’rmondashtlar, subtropik dashtlar, subtropik chala cho’llar, subtropik cho’llar, sernam tropik o’rmonlar, tropik siyrak o’rmonlar, quruq o’rmonlar va savannalar, tropik chala cho’llar, tropik cho’llar, subekvatorial mussonli aralash o’rmonlar, ekvatorial o’rmonlar (gileya) zonalari. Janub yarim sharda esa tundra zonasi, o’rmon tundra zonasi, mo’tadil mintaqa cho’llari zonasi uchramaydi. Tabiiy geografik zonalar paleogeografik rivojlanish jarayoni davomida sezilarli o’zgarishlarga uchragan. Qurukdik va dengizlar maydonining, relef, iqlim sharoitlari makroshaklining o’zgarishi bilan ba’zi zonalar yo’qolib ketdi yoki boshkalari bilan almashdi. Ba’zi zonalar chegarasiga inson faoliyatlari ham o’z ta’sirini ko’rsatgan. Zona va kichik zonalarni shartli ajratishga tadqiqotchilar turlicha yondoshadilar.
Manba
O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi
Sun'iy intellekt javobi:
Tabiiy geografik zonalar — Yer yuzasida tabiiy sharoitlar, iqlim, tuproq, o'simlik va hayvonot dunyosi o'ziga xos xususiyatlarga ega hududlar majmui. Ular sayyoraning turli mintaqalarida tabiat komplekslarining tartibli joylashuvi natijasida yuzaga keladi. Tabiiiy geografik zonalar geografiya fanining asosiy tushunchalaridan bo'lib, dunyo tabiiy tabiiy muammolarini o'rganishda muhim ahamiyatga ega.
Tabiiy geografik zonalarning xususiyatlari:
Iqlim ta'siri: Har bir zona ma'lum iqlim sharoitlariga ega bo‘ladi (quruq, nam, issiq, sovuq va boshqalar).
Tuproq va o'simliklar: Turli zonalarda tuproq va o‘simliklar turlari farq qiladi, ular iqlim va geologik sharoitga bog‘liq.
Hayvonot dunyosi: Zonada yashovchi hayvonlar turlari ham tabiiy sharoitlarga moslashgan.
Yuzaki holat: Zonalar yer yuzasida, asosan, keng zonalar ko‘rinishida joylashadi va ular hududning keng maydonlarini qamrab oladi.
Tabiiy geografik zonalar turlari (O'zbekiston va umuman Yer yuzasida uchraydigan asosiy zonalar):
Tropik zonalar:
Sahro yoki cho'l zoni: Juda quruq iqlimga ega. Tuproqlari sho‘r va qumli bo‘ladi. O‘simlik va hayvonot kam.
Savan zoni: Mavsumiy yomg‘irlar bilan bog‘liq bo‘lib, daraxtlar kam, asosan butalar va o'tlar o'sadi.
Qumaloq o‘rmon va mo‘'yqoz zonalari: Asosan arid va yarim arid mintaqalarda uchraydi.
O‘rtacha kengliklar zoni:
Steppa: Quruq o‘tloq maydonlari, ko‘plab o'tlar o'sadi, daraxt kam.
O‘rmon: Yog‘ingarchilik ko‘proq, o‘rmonlar yuzaga keladi.
**O‘rtacha kengliklarda dehqonchilik va chorvachilik rivojlangan.
Sublarmik (subarktik) zonalar: Sovuqroq iqlim, qishda ko‘p muz va qor bo‘ladi.
Arktika va Antarktika zoni: Juda sovuq iqlim, faqat qutb hayvonot dunyosi va maxsus moslashgan o‘simliklar mavjud.
O'zbekistonda tabiiy geografik zonalar:
O‘zbekistonda tabiiy geografik zonalar ko‘proq qurg‘oqchilik va subtropik zonalar hisoblanadi. Eng asosiy tabiiy zonalar:
Qo‘ng‘irot cho‘li va Qizilqum cho‘li cho‘llari — quruq va issiq iqlim, cho‘l o‘simliklari.
Dashtlik sektorlar — barqaror o‘tloq va mayda o‘simliklar bilan qoplangan.
Baland tog‘ zonalari — bu yerda tog‘ o‘rmonlari, past qismida esa adirlar va vodiy o‘tloqlari bo‘ladi.
Tabiiy geografik zonalarning ahamiyati:
Tabiatni muhofaza qilish: Zonalarni o‘rganish orqali ekologik muammolarni aniqlash mumkin.
Qishloq xo‘jaligi uchun tadqiqotlar: Tuproq va iqlim sharoitiga mos ekinlar tanlashda yordam beradi.
Tabiatning tabiiy boyliklaridan foydalanish: Tabiiy zonalar boyliklarini to‘g‘ri boshqarish imkonini yaratadi.
Agar sizga aniq mamlakat yoki hudud bo‘yicha tabiiy geografik zonalar haqida batafsil ma'lumot kerak bo‘lsa, iltimos, so‘rashingiz mumkin.
Loyiha rivoji uchun hayriya qiling: 9860 3501 4465 8134. @Shaka_rj Maqsad sun'iy intellekt javoblarini ko'paytirish