Selungur g‘ori
Selungur gʻori — Fargʻona vodiysi Soʻx tumanidagi qad. manzilgoh. S.gʻ. Fargʻona sh.dan taxminan 100 km jan.gʻarbida, Haydarkonning gʻarbiy chekkasida joylashgan. Bu Fargʻona vodiysi hududida ilk paleolit davriga oid yagona qatlamli obʼyekt.
Turkiy tillarda keng tarqalgan unkur, ungur atamasi gʻor, qoyalardagi yoriq, chuqur, chuqur dara, boʻshliq, tizma degan maʼnolarni bildiradi.
Selungʻur g‘ori vodiy sathidan 30-40 metr balandlikda joylashgan bo‘lib, sharqqa qaragan keng dumaloq ark bilan oʻralgan.
1955-yilda Qirgʻiziston SSR Fanlar akademiyasi paleolit otryadi Selungʻur gʻorini oʻrgandi. Gʻorga birinchi qadamni Antanas Poshka, soʻngra Aleksey Okladnikov va fargʻonalik mahalliy arxeolog P.T.Konoplya qoʻygan. 1964-yilda gʻor OʻzSSR Fanlar akademiyasi Fargʻona arxeologiya otryadi tomonidan tekshirilgan. Chuqurlarda 1,1 m chuqurlikda bir nechta chiplar aniqlangan. Asboblar ishlab chiqarish uchun material keltirildi, gʻor va vodiyda shunga oʻxshash material topilmagan[5][6].
Bu ulkan gʻorning chuq. 120 m, kengligi 34 m va bal. 25 m. 1980 yildan boshlab Oʻtkir Islomovich Islomov rahbarligida muntazam ravishda qazish ishlari olib borilmoqda. 2014-2016-yillarda Selungʻur va Obishir gʻorlarida arxeologik qazishmalar „Rossiya-Qirgʻiziston-Germaniya“ xalqaro ekspeditsiyasi tomonidan olib borilgan.
Oʻtkur Islomov gʻorning boʻsh choʻkindilaridan topilgan topilmalarni Ashel bilan bogʻlaydi va ularni Quyi Pleystotsen davriga oid deb hisoblaydi. Leonid Borisovich Vyshnyatskiy Selungʻurning topilmalarini ilk paleolit davriga bogʻlaydi. Vadim Ranov Selungʻurning joylashishini quyi pleystosenga, Qoratov tosh madaniyatining yakuniy bosqichiga, boshqa bir qator tadqiqotchilar esa o‘rta pleystosenga bog‘laydi.
Olimlarning taxminiga koʻra, qadimgi odam dastlab paleolit davrida Fargʻona vodiysi hududida yashagan. Bu jarayon toshga ishlov berish anʼanalarida yaqqol koʻzga tashlanadi. Selengʻur gʻorining arxeologik materiallarida soʻnggi Ashel davri toshga ishlov berish usullari mavjud. Gʻordan oʻrta paleolit elementlari ham topilgan.
1980-yillarda Selengʻur gʻorida yaxshi saqlanib qolgan bosh suyagi topilgan, keyinchalik kalla suyagi parchalari, qadimgi odamning yelka suyagi va tishlari (3 ta yuqori kesma va 3 ta pastki kichik tishlar) topilgan. Ular homo erectusning (arxantroplar) arxaik shakllaridan biriga tegishli. Majmuaning yoshi 1 million yil deb taklif qilingani ancha bahsga sabab boʻldi. Bu maʼlumotlar daʼlillar asosida tasdiqlanmagan. Rossiyalik tadqiqotchilar tish va son suyagini 126 000 yillar oldin yashagan Homo erectusdan biriga tegishli deb hisoblaydilar. Bu topilmalar Toshkentdagi Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyida saqlanmoqda. Beshta tish 35-40 yoshli erkak kishiga tegishli boʻlsa, bitta tish (№ 1 kesma) kichik oʻlchamlarga ega boʻlgani uchun ayol kishiga tegishli deb tan olingan.
Gʻorda 20—40 sm qalinlikdagi beshta madaniy qatlam aniqlandi. Ular biron arxeologik qoldiqlarsiz toza qatlamlar (30—100 sm) bilan boʻlingan. Bu shundan dalolat beradiki, ibtidoiy odamlar mazkur gʻorda 5 marta yashaganlar va vaqtvaqti bilan oʻz maskanlarini uzoq muddatga tark etishgan. Bu yerdan tosh qurollar, hayvon suyaklari qoldiqlari va arxantrop tipidagi odam qoldiqlari (10 ta tish va.yelka suyagining boʻlagi) ning boy kolleksiyasi topildi. Ushbu kolleksiyada qoʻl choʻqmori, yirik tosh qirgʻichlar va pichoklar, koʻp miqdorda oʻyibkertib ishlangan tishsimon qurollar mavjud. Ular, asosan, yashma, kremniyli chaqmoqtosh, kremniyli ohaktoshlardan tayyorlangan. Madaniy qatlamlardan 32 turdagi yirtqich, tuyoqli, mayda sut emizuvchi va kemiruvchi hayvonlarning suyak qoldiqdari topilib, tadqiq etiladi. Tadqiqotlar natijasida qad. davr tabiiy sharoiti, iqlimi xronologik davrini aniqlashga erishildi.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Selungur g‘ori — bu O‘zbekiston geografiyasida joylashgan tabiiy g‘or yoki tog‘li hudud. Selungur g‘ori haqida aniq va batafsil ma'lumot berish uchun uning joylashuvi, tarixiy ahamiyati, geologik xususiyatlari va ekotizimi haqida ma'lumotlar mavjud.
Selungur g‘ori haqida umumiy ma'lumot
Joylashuvi:
Selungur g‘ori O‘zbekiston yoki unga yaqin bo‘lgan tog‘li hududda joylashgan tabiiy g‘or hisoblanadi. Ko‘pincha bunday g‘orlar tog‘ yaqinida yoki cho‘llar chekkasida bo‘ladi.
Geologik xususiyatlari:
Bu g‘orlar asosan ohaktosh, gips, yoki boshqa yumshoq tog‘ jinslaridan tashkil topgan bo‘lib, tabiat ta’sirida shakllangan. G‘or ichida turli xil qoyalarning qatlamlari, stalaktit va stalagmit singari inshootlar mavjud bo‘lishi mumkin.
Tarixiy va madaniy ahamiyati:
Ko‘plab g‘orlar qadimiy odamlar uchun yashash joyi, ibodatxonalar yoki ma’bad sifatida xizmat qilgan. Agar Selungur g‘ori arxeologik qazilmalarga boy bo‘lsa, u tarixiy ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
Ekotizim va biologik xilma-xillik:
G‘or atrofida o‘ziga xos flora va fauna mavjud. Ayniqsa, bichuvchilar, qo‘ng‘izlar, va o‘rmonlarda uchraydigan hayvonlarning kichik turlari yashashi mumkin. G‘orning ichki muhitida esa maxsus sharoitlarga moslashgan mikroskopik hayot shakllari bo‘lishi mumkin.
Sayyohlik va tadqiqot:
Agar Selungur g‘ori O‘zbekistonda mashhur sayyohlik maskani bo‘lsa, u yerga sayyohlar ekskursiyalar tashkil qilinadi. Shuningdek, geologlar va tabiatshunoslar uchun ilmiy tadqiqotlar uchun qiziqarli joy hisoblanadi.
O‘zbekistonning boshqa mashhur g‘orlari
O‘zbekistonda ko‘plab tabiiy g‘orlar mavjud, masalan, Boysun g‘ori (Surxondaryo viloyatida), Yangiariq g‘ori va boshqalar. Ular geologik tuzilishi va tabiiy go‘zalligi bilan sayyohlarni o‘ziga jalb qiladi.
Xulosa
Selungur g‘ori haqidagi ma'lumotlar qanchalik aniq bo‘lsa-da, uning joylashuvi va tabiiy xususiyatlarini o‘rganish O‘zbekiston tabiatini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Agar sizda qo‘shimcha savollar bo‘lsa yoki aynan Selungur g‘ori haqida batafsil aniq ma’lumot kerak bo‘lsa, iltimos, so‘rashingiz mumkin.