Sayyor syujetlar nazariyasi
Sayyor syujetlar nazariyasi , migratsion nazariya — xalq ogʻzaki poetik ijodidagi nazariya. Oʻzlashtirish nazariyasi deb ham yuritiladi. 1859-yilda nemis faylasufi, Gyottingen universitetining professor T. Benfey (1809—1881) asos solgan. Rossiyadagi tarafdorlari: A. N. Pipin (18331904), V.F. Stasov (1824—1906) va boshqa Sayyor syujetlar nazariyasin. turli xalqlar folkloridagi syujet, motiv, uslub va obrazlardagi oʻxshashliklarni ogʻzaki va kitobiy yoʻl bilan bir yoki bir necha manbadan tarqalgani bilan izohlab, ularni bir xalqdan ikkinchi xalqning shunchaki oʻzlashtirishi deb, bir yoklama talqin qilgan. Bu nazariya tarafdorlari Yevropa va boshqa xalqlar ertaklarining hind ertaklariga oʻxshashligiga tayanib, ularning asosida "Gipopadesha" va "Panchatantra" nomli qad. hind toʻplamlari yotadi, degan xulosaga kelganlar. Aniq faktlarga asoslanish, folklor asarlarining tarqalish arealini oʻrganish, syujet va motivlarning har bir xalq tomonidan qayta ishlanishini qayd etish, xalqlar oʻrtasida oʻzaro madaniy aloqalarning mavjudligini taʼkidlash Sayyor syujetlar nazariyasin.ning yutuklari boʻlgan. Ammo har bir xalq ijodidagi folklor asarlarining faqat boshqa, nisbatan qadimiyroq xalqlar poetik ijodining taʼsiri, deb koʻrsatish mazkur xalqlarning milliy yutuklarini, ijod qobiliyatini inkor qiladi. Bu kamchilikni Antropologik maktab tarafdorlari maʼlum darajada tuzatdilar.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Sayyor syujetlar nazariyasi — bu adabiyotshunoslik va folklorshunoslik sohasida o‘rganiladigan nazariy bo‘lib, u adabiyot va xalq og‘zaki ijodidagi asosiy syujetlarni tahlil qilish va ularni xarakterlashga qaratilgan. Bu nazariyaning asosiy maqsadi turli madaniyatlar va davrlardagi syujetlarning umumiy shakllarini aniqlash, ularni tasniflash hamda ularning o‘zaro aloqalarini o‘rganishdir.
Sayyor syujetlar nazariyasining asosi
Ushbu nazariyaning asosi rus fol'klorshunosi Vladimir Propp tomonidan 1928-yilda yozilgan "Birinchi yarmoqdagi rus xalq ertaklari qahramonlarining struktura tahlili" nomli maqolada yotadi. Propp rus xalq ertaklaridagi syujet elementlarini tahlil qilgan va ularni 31 asosiy funksiya yoki harakatga bo‘lish mumkinligini ko‘rsatgan.
Shuningdek, sayyor syujetlar nazariyasida syujetlar butun dunyo xalqlari ijodida takrorlanuvchi, o‘zgarib turadigan va umumlashgan shakllarga ega bo‘lishi ta’kidlanadi. Bu shuni anglatadiki, dunyoning turli burchaklarida yuz berayotgan voqealar, mavzular va syujetlar aslida boshqacha ko‘rinishda bo‘lsa-da, asosiy mazmun va funksiya jihatidan o‘xshashliklarga ega bo‘lishi mumkin.
Sayyor syujetlar nazariyasining asosiy tushunchalari
- Syujet — adabiy asardagi voqealar rivojlanishi zanjiri, qahramonlarning harakatlari va voqealar ketma-ketligi.
- Funksiya — syujetni quruvchi asosiy harakat yoki vazifalar, ular syujetning rivojlanishida muhim o‘rin tutadi.
- Arxetip — umumiy, boshlang‘ich obraz yoki ramz, ko‘pincha psixolog va antropolog Karl Yung tomonidan ilgari surilgan tushuncha, bu nazariyada qahramonlar va voqealar strukturasi uchun ham ahamiyatga ega.
Sayyor syujetlar nazariyasining ahamiyati
- Turli madaniyatlardagi adabiyotlarni taqqoslash imkonini beradi.
- Asosiy mavzu va qahramonlarni aniqlashda yordam beradi.
- Klasifikatsiya va tasniflash uchun ilmiy asos yaratadi.
- Adabiy asarlar, film va teatrdagi syujetlarni chuqur tahlil qilishni osonlashtiradi.
- Madaniyatlararo o‘xshashlik va farqlarni o‘rganishda qo‘llaniladi.
Nazariyaning rivojlanishi
Proppning tadqiqotidan so‘ng sayyor syujetlar nazariyasiga boshqa olimlar, xususan, Jan-Fransua Lyotard, Jozef Kempbell kabi mutaxassislar o‘z hissalarini qo‘shganlar. Jozef Kempbell, masalan, "Qahramonning ming yuzi" nomli asarida qahramon syujetlarining umumiy masofasini belgilab bergan.
Shu bilan birga, so‘nggi o‘n yilliklarda zamonaviy nazariyalar syujetlarni yanada murakkab tahlil qilishga intilmoqda, ular orasida yangi texnologiyalar yordamida ma’lumotlarni avtomatik tarzda tahlil qilish tizimlari ham paydo bo‘lmoqda.
Xulosa
Sayyor syujetlar nazariyasi adabiyot, folklor, kinoya va madaniyatshunoslik bo‘yicha nazariy va amaliy tadqiqotlarda katta o‘rin tutadi. U har xil madaniyatlarda yuzaga kelgan syujetlar o‘rtasidagi umumiyliklarni topishda, ularni umumiy tushunchalar vositasida tasniflashda va o‘rganishda yordam beradi, shuning uchun butun dunyo madaniy merosini chuqur anglashda muhim ahamiyat kasb etadi.