Saylov senzlari
Saylov senzlari — konstitutsiya yoki saylov to'g'risidagi qonunlarda belgilangan saylov huquqinn amalga oshirishda oʻrnatilgan shart va cheklovlar. Senzlar turli xil boʻlishi mumkin: jins va yosh senzi (ayollarning saylov huquqini amalga oshirishiga ruxsat berish yoki cheklash; muayyan yoshga toʻlganda saylov huquqini amalga oshirish); ijtimoiy va mulkiy senz, maʼlumotlilik, oʻtroqlilik, fuqarolik senzi va boshqa Sivilizatsiya rivojlana borgan sari, u yo bu senzlar inkor etila borgan. Mas, dastlab saylov xuquqi faqat erkaklarga berilgan, lekin 20-asrga kelib erkaklar va ayollar huquqi tenglashtirilgan. 19 va 20-asrlarda tabaqaviy va mulkiy senzlar keng qoʻllanildi. Muayyan tabaqa vakillari (ishchilar, dehqonlar, harbiy xizmatchilar va boshqalar)ning saylovlarda ishtirok etishiga yoʻl qoʻyilmagan, muayyan mulk va daromadga ega boʻlgan shaxslargina saylash xukuqiga ega boʻlgan. Mulkiy, jinsiy, irqiy senzlar demokratiya tamoyillariga toʻgʻri kelmasligi uchun ulardan voz kechildi. Hozirgi vaqtda har bir davlatning saylov toʻgʻrisidagi qonunlarida Ss. belgilangan doirada amalda mavjuddir.
Sadriddin Xidirov.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Saylov senzlari — saylovlarda nomzodlikka ega bo‘lish yoki saylanish uchun talab qilinadigan minimal ovoz yoki foydalanuvchi mezonlari. Bu atama asosan siyosiy saylovlarda qo‘llaniladi va saylovchi yoki nomzod uchun maxsus shartlarni anglatadi.
Saylov senzlarining asosiy turlari
-
Minimal ovoz soni (kvota)
- Nomzod yoki partiya saylanishi uchun saylovchilardan ma’lum foiz yoki ovoz sonini to‘plashi kerak bo‘ladi.
- Masalan, “5% senz” degani, nomzod yoki partiya butun ovozlarning kamida 5 foizini olishi kerak.
-
Miqdoriy senz
- Saylovchilar soniga yoki aniq miqdordagi ovozga asoslangan talab.
- Masalan, bir qator saylovlarda nomzod kamida 300 ming ovoz olishi talab qilinadi.
-
Joylashuv bo‘yicha senz
- Ba’zi saylovlarda nomzod yoki partiya ma’lum hududlarda, tuman yoki viloyatlarda belgilangan minimal natijaga erishishi kerak bo‘ladi.
Saylov senzlarining maqsadi
- Saylovlar samaradorligini oshirish: Juda ko‘p kichik partiyalar parlament yoki organlarning tarkibiga kirib, siyosiy barqarorlikni kamaytirishi mumkin. Senzlar bunga yo‘l qo‘ymaydi.
- Qiyin imitatsiyalarni oldini olish: Nomzod yoki partiyalarning kuchsiz guruhlari saylovlarda ortiqcha namoyish qilinmasligi uchun.
- Saylovlarning aniq va ochiq o‘tishini ta’minlash: Kam ovoz to‘plagan nomzodlarning g‘alaba qozonish xavfini kamaytirish.
O‘zbekiston misolida
O‘zbekistonda ham ba’zi saylovlarda senzlar qo‘llaniladi. Masalan, parlament saylovlarida partiyalar yoki nomzodlar uchun minimal ovoz foizi belgilanishi mumkin.
Xulosa
Saylov senzlari demokratik jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi, chunki ular siyosiy muhitda tartib va barqarorlikni ta’minlashga yordam beradi. Shu bilan birga, senzlar kam sonli ovoz olgan nomzodlarning saylovlarda ishtirokini cheklashi ham mumkin, bu esa ayrim hollarda saylovlar demokratikligi haqida bahslarga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun senzlarni belgilashda muvozanatni saqlash lozim.