Sardoba




Sardoba — suvni toʻplash va saqlash uchun maxsus qurilgan gumbazli hovuz. Markaziy Osiyo va Sharqdagi boshqa mamlakatlarda qurilgan. Sardobaning devori silindr shaklida, diametri 12–13 metr, chuqurligi 10–15 metr, hovuz yuzasi yer sathi bilan bir tekis boʻlgan. Sardoba gumbazi sifatli pishiq gʻisht va ganchdan ishlangan, tepasi tuynukli, atroflarida hovuzga suv tushadigan teshiklar qilingan. Kirish uchun sardobaga eshik ham oʻrnatilgan, uning oldi suvni toza saqlash maqsadida devor bilan oʻralgan. Sardoba yoniga mollarni sugʻoradigan oxur qilinib, unga hovuzdan maxsus tarnov orqali suv oqizilgan. Baʼzi sardobalarda ularni nazorat va tozalab turuvchi miroblar uchun xonalar ham bo'lgan.

Sardobalar geografik joylashuvi, joyning tabiati, relyefiga koʻra, bir necha xil (qor-yomgʻir suvlari, anhor-ariq suvlari, yer osti suvlari (korizlardan) yigʻiladigan sardobalar) boʻlgan. Tarixiy maʼlumotlarga qaraganda Movarounnahrda 44 ta sardoba boʻlgan. Ulardan 29 tasi Qarshi choʻlida, 3 tasi Mirzachoʻlda, 3 tasi Toshkent bilan Fargʻona oʻrtasidagi qadimgi savdo yoʻlida, 1 tasi Karmana yaqinida — Choʻli Malikda qurilgan (Malik sardoba). XIX asr oxirigacha ishlatilgan sardobalardan biri hozirgi Turkmanistondagi Sandiqli choʻlida XVI asr oʻrtalarida Kerki va Qarshi shaharlarini bogʻlovchi karvon yoʻlida qurilgan, hovuzining diametri 17 metr boʻlgan Sangi suvloq sardobasidir. Sardobalar qadimda dasht va choʻllarda chorvani va savdo karvonlarini suv bilan taʼminlashda muhim oʻrinda turgan. Hozirgi saqlanib qolgan sardobalar tarixiy-etnografik ahamiyatga ega.

Adabiyot




uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Sardoba — O‘zbekistonda an’anaviy suvni saqlash uchun qurilgan inshoot bo‘lib, ayniqsa qishloq xo‘jaligida sug‘orish maqsadida foydalaniladi. Bu binolar asosan quruq va yarim quruq iqlim sharoitiga ega hududlarda, suv manbalarining cheklangan bo‘lishi sababli juda muhim hisoblanadi.

Sardobaning tarixi va ahamiyati

Sardobalar qadim zamonlardan buyon O‘zbekiston hududida mavjud bo‘lib, ularning ilg‘or namunalariga qadimiy Samarqand, Buxoro va Xiva singari shaharlar hududida duch kelish mumkin. Ular suvni to‘plash, saqlash va uni issiq havoda uzoq vaqt davomida havodan bug‘lanib ketmasligi uchun mo‘ljallangan. Bu inshootlar sug‘orish, ichimlik suvi ta’minoti va ba’zan aholining ekstremal vaziyatlarda suvga bo‘lgan ehtiyojini qondirish uchun xizmat qiladi.

Qurilishi va tuzilishi

Sardobalar odatda yer ostida yoki qisman yer ostida barpo etiladi, bu suvni sovuqdan va issiqdan himoya qilishga yordam beradi. Ularning devorlari qalin bo‘lib, maxsus g‘isht yoki toshdan qilingan. Ichki qismi suvning oson saqlanishi va ifloslanmasligi uchun sirlangan yoki maxsus suv o'tkazmaydigan qoplamalar bilan qoplangan bo‘ladi.

Sardobaning shakli va hajmi turlicha bo‘lishi mumkin — ba’zilari katta kub yoki silindr shaklida, boshqalari esa oval yoki boshqa geometrik shakllarda quriladi. Suv kiritish uchun maxsus nasos yoki kanallar tizimlari bo‘lishi mumkin.

Sardobalar zamonaviy ahamiyati

Hozirgi kunda ham O‘zbekistonning ayrim qishloq hududlarida sardobalar sug‘orish tizimining ajralmas qismi hisoblanadi. Ularning saqlanishi va qayta tiklanishi qishloq xo‘jaligida suv muammolarini hal qilishda katta yordam beradi. Shuningdek, arxeologik va tarixiy nuqtai nazardan sardobalar o‘tmish madaniyati va texnologiyasini o‘rganishda qimmatli manba hisoblanadi.

Xulosa

Sardoba — o‘zbek xalqining qadimiy suvni tejash va saqlash texnologiyalaridan biridir, u yerda suv resurslarini samarali boshqarish va qishloq xo‘jaligini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Uning tarixiy va madaniy ahamiyati bilan birga, zamonaviy sug‘orish tizimlari uchun ham dolzarb ahamiyatga ega.



Loyiha rivoji uchun hayriya qiling: 9860 3501 4465 8134. @Shaka_rj
Maqsad sun'iy intellekt javoblarini ko'paytirish

Uzpedia.uz