San-Stefano shartnomasi

San-Stefano shartnomasi — 93-yilgi urush. 1877-1878-yillarda boʻlib oʻtgan Usmonli Turkiya-Rossiya urushi) oxirida imzolangan tinchlik shartnomasi. Bu mohiyatiga koʻra, eng „progressiv“ va slavyan mamlakatlaridagi ozodlik urushi sifatida tanilgan edi. Tarix sahifalarida „93 urushi“ degan nom bilan ham maʼlum boʻlgan 1877-1878-yillari Usmoniy davlati bilan Rossiya oʻrtasida yuz bergan urush, Usmoniylarning magʻlubiyati bilan tugadi.

Rus qoʻshini gʻarbdan Yeshilkoʻyga (sobiq Ayastefanos), sharqdan Erzurumgacha keldi. 1878-yilning 3-martida Usmoniy davlatining tinchlik taklifi ortidan (Rus qoʻshinlari bosh qoʻmondoni Nikolay turklarning bu iltimosini qabul qilgan edi) Istanbulning Yeshilkoʻy tumanidagi San-Stefano qishlogʻida tinchlik shartnomasiga qoʻl qoʻyildi. Bu shartnoma juda ham ogʻir shartlarni oʻz ichiga olgan.

Shartnoma moddalari

Serbiya, Chernogoriya va Ruminiya toʻliq mustaqillikka erishadi va chegaralari kengaytiriladi.

Buyuk Bolgariya knyazligi barpo etildi. Unga muxtoriyat maqomi berildi va knyazlikning chegaralari Dunay daryosidan Egey dengizigacha, Frakiyadan Albaniyagacha uzaytirildi.

Bosniya va Gersegovinaga ichki siyosatda mustaqillik berildi.

Fessaliya Gretsiyada qoldiriladi.

Krit va Armanistonga ham bir nechta imkon berildi.

Turkiyaning Kars, Ardagan, Artvin, Batumi, sharqiy Boyazit va Eleshkirt hududlari Rossiya ixtiyoriga oʻtib, bu mintaqada Rossiyaning roli kuchaydi.

Natijalar

Biroq bu shartnoma bilan Rossiyaning Bolqonda butunlay hukmron mavqega erishishi Gʻarb davlatlarini tashvishga soldi. Chunki, agar ruslar Bolgariya orqali Oʻrta Yer dengiziga chiqsa, Buyuk Britaniyaning Hindiston mustamlakalariga kirishiga va Bosniya-Gersegovinaning Avstriya-Vengriya imperiyasi tomonidan qoʻshib olinishiga toʻsqinlik qilgan boʻlardi. Bu reaksiyalardan foydalangan Usmonlilar Berlinda Kipr boshqaruvini Buyuk Britaniyaga qoldirish sharti bilan yangi shartnoma (Berlin shartnomasi) tuzishga muvaffaq boʻldilar. San-Stefanoning ogʻir sharoitlarini yengillashtirgan Berlin shartnomasi bilan Usmonli imperiyasining Bolqondagi mavjudligi bir muddat davom etdi.

San-Stefano shartnomasi Usmonlilar davridagi Sevr shartnomasi kabi qog'ozda qolgan shartnomadir.

Manbalar

Havolalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

San-Stefano shartnomasi — bu 1878-yil 3-martda (yangi uslub bo‘yicha 15-martda) Rossiya imperiyasi bilan Usmonli imperiyasi o‘rtasida imzolangan tinchlik shartnomasi hisoblanadi. Ushbu shartnoma 1877-1878-yillardagi Russo-Turk urushi (Rossiya-Turk urushi) yakunida tuzilgan va urush natijalarini rasmiylashtirgan muhim hujjatdir.

San-Stefano shartnomasining asosiy mazmuni:

Urushning yakuni va tinchlik: Usmonli imperiyasi Rossiya oldida mag‘lubiyatni tan oladi va Rossiyaga qo‘yilgan shartlarni qabul qiladi.
Bolqon mintaqasining holati: Shartnoma asosida Usmonli imperiyasi Bolqon yarim orolining katta qismlarini yo‘qotadi. Ayniqsa, Bug‘‘da (hozirgi Bolgariya hududida) keng avtonomiya beriladi.
Yangi davlatlarning tashkil etilishi:
- Bolgariya knyazligi katta hududga ega mustaqil davlatga aylantiriladi. U Qora dengizdan Egey dengizigacha cho‘ziladi va uch qismga bo‘linadi: Yupqarida Mustaqil Bolgariya knyazligi, markaziy qismda Avtonom Bolgariya viloyati va janubida Usmonli imperiyasiga qisman bog‘liq Bulgarian viloyati.
- Rumiliya (Sharqiy Rumeliya) Usmonli imperiyasining ayrim hududlaridan alohida avtonomiya oladi, ammo Usmonlar unga qisman nazoratni saqlab qoladilar.
- Rossiya tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan Serbiya, Montenegro va Ruminiya davlatlari kompensatsiya sifatida hududlari kengaytiriladi.
Rossiyaning g‘alabasi va hududiy kengayishi: Rossiya Qora dengizdagi ba'zi strategik joylarni, jumladan, Dardanel ko‘prig‘iga yaqin hududlarni o‘z nazoratiga oladi.
Muammoning yechimi sifatida xalqaro kongress: Ushbu shartnoma Yevropaning boshqa qudratli davlatlari tomonidan xavotir bilan qaraldi, chunki ular Bolqariya davlatining juda kuchayib ketishidan qo‘rqishdi.

San-Stefano shartnomasining ahamiyati va oqibatlari:

Shartnoma Bolqariya uchun mustaqillik va keng hududlarni berdi, bu esa mamlakatning milliy uyg‘onishi va taraqqiyotiga katta turtki bo‘ldi.
Ammo Yevropa davlatlari, ayniqsa Avstriya-Vengriya va Buyuk Britaniya, bu shartnomani yoqlamadi, chunki Rossiyaning Bolqonlarda kuchayishi ularning manfaatlariga zid edi.
Shuning uchun, ko‘p o‘tmay, shartnoma 1878-yilning yozida Berlin kongressida qayta ko‘rib chiqildi va San-Stefanoning ko‘plab bandlari o‘zgartirildi yoki bekor qilindi.
Berlin kongressida Bolqariya hududlari kichraytirildi, Avstriya-Vengriya yangi hududlar oldi, va umumiy siyosiy balans tiklandi.

San-Stefano shartnomasi XIX asrning ikkinchi yarmida Bolqon mintaqasidagi siyosiy va milliy o‘zgarishlarning asosiy bosqichlaridan biri hisoblanadi. U urushdan so‘ng Rossiya va Usmonli imperiyasi o‘rtasidagi munosabatlarni rasmiylashtirdi va yangi mustamlakachilik davrining boshlanishiga sabab bo‘ldi.