Rossiya imperatorlari

Butun Rossiya imperatori (ruscha: Imperatorʼ i Samoderjesʼ Vserossіyskіy, Imperatritsa i Samoderjitsa Vserossіyskaya) — 1721-yildan 1917-yilgacha Rossiya imperiyasining monarxi unvoni.

Imperator unvoni Shimoliy urushdagi gʻalaba munosabati bilan qabul qilingan va Yevropada qabul qilingan unvonlar tizimiga moslashtirilgan. "Butunrossiya" atamasi Vladimirning Buyuk Gersoglari davridan beri rus hukmdorlari unvonlarida qoʻllanilgan anʼanaviy "Butun Rossiya" atamasi edi.

Unvonning qabul qilinishi

Butun Rossiya imperatori unvoni Pyotr I davrida joriy etilgan. Shimoliy urushdagi gʻalabadan va 1721-yil sentabrda Nishtadt shartnomasi imzolangandan soʻng, Senat Pyotrga Butun Rossiya imperatori unvonini topshirgan.

1721-yil 2-noyabr Muqaddas Uchlik cherkovida podshoh Pyotr Alekseevich ishtirokida marosim boʻlib oʻtdi, unda graf G.I. Golovkin Senat nomidan: „Vatanning otasi, Buyuk Pyotr, Butun Rossiya imperatori“ unvoniqdim etdi. Ushbu voqea qal’alar garnizonlari qurollaridan va general M.M.Golitsinning 125 ta toʻplaridan oʻq otish bilan nishonlandi. Marosimda Yevropa vakillaridan quyidagi shaxslar ishtirok etdi:

Imperatorlik unvonini Prussiya va Gollandiya darhol, Shvetsiya — 1723-yilda, Turkiya — 1739-yilda, Buyuk Britaniya va Avstriya 1742— yilda, Fransiya— 1745-yilda, Ispaniya— 1759-yilda tan oldilar. Rossiya davlati rasman Rossiya imperiyasi (Russkoy imperiey) deb atala boshlandi.

1722-yil 5-fevralda Pyotr I "taxt vorislig toʻgʻrisida farmon" chiqardi, unda u taxtni toʻgʻridan-toʻgʻri erkak avlodlarga topshirishning qadimgi odatini bekor qildi, har qanday munosib shaxsni merosxoʻr etib tayinlanishiga ruxsat berdi.

1797-yil 16-aprel Pavel I vorislikning yangi tartibini belgiladi. Oʻsha vaqtdan boshlab, Rossiya taxtiga, keyin esa u bilan bogʻliq boʻlgan Polsha va Fin taxtlariga vorislik tartibi primogenitura tamoyiliga, yaʼni qirol vafot etgan yoki oʻlgan taqdirda uning avlodi toʻgʻridan-toʻgʻri taxtga oʻtiradi. Taxtga oʻtirish uchun pravoslav dinida boʻlishi qatʼiy belgilab qoʻyildi.

Rossiyani boshqargan barcha imperatorlar — Romanovlar sulolasiga tegishli boʻlib, uning birinchi vakili 1613-yilda monarxga aylangandi. 1761-yildan beri Pyotr I ning qizi Anna va Golshteyn-Gottorp gersogi Karl-Fridrixning avlodlari hukmronlik qildilar, ular Golshteyn-Gottorpdan (Oldenburg sulolasining bir tarmogʻi) erkak avlodidan kelib chiqqan va Romanovlar sulolasining bu vakillari Pyotr III dan boshlab, Golshteyn-Gottorp-Romanovlar deb ataladi.

1917-yil 15-martda imperator Nikolay II oʻgʻli Aleksey uchun taxtdan voz kechgan va 1917-yil 14-sentabrda Muvaqqat hukumat Rossiyani respublika deb eʼlon qilgan.

Nikolay II ning amakivachchasi Kirill Vladimirovich 1924-yil 31-avgustda sulolaning katta vakili sifatida oʻzini Kiril I nomi bilan butun Rossiya imperatori deb eʼlon qildi. Bu qaror barcha rus monarxistlari tomonidan qoʻllab-quvvatlanmadi va amaliy harakatlarga olib kelmadi. Uning oʻgʻli Vladimir Kirillovich oʻzini imperator deb eʼlon qilmagan lekin Rossiya imperatorlik uyining boshligʻi unvonini qabul qilib olgan.

Vakolatlari

1906-yilgacha boʻlgan davr

1906-yilgacha amalda boʻlgan Rossiya imperiyasining asosiy qonunlarining 1-moddasida "Butun Rossiya imperatori avtokratik va cheksiz monarxdir. Xudoning O'zi nafaqat qo'rquv tufayli, balki vijdon tufayli ham O'zining tayinlagan hukmdoriga itoat qilishni buyuradi''. „Avtokratik“ va „cheksiz“ atamalari oʻz maʼnosiga koʻra bir-biriga toʻgʻri kelib, davlat hokimiyatining huquqni shakllantirish, qonun doirasidagi maqsadga muvofiq faoliyat (maʼmuriy-ijroiya) va odil sudlovni amalga oshirishdagi barcha funksiyalari boʻlinmasdan va majburiy ishtirokisiz amalga oshirilishini anglatadi. Davlat rahbari vakolatlarining ayrimlarini amalga oshirishni oʻz nomidan va vakolatiga koʻra ishlaydigan ayrim organlarga topshiradi (81-modda) deb belgilab qoʻyildi.

1906-yildan keyingi davr

1906-yil 23-aprelda Rossiya imperatori Nikolay II tomonidan 1905-yil 6-avgustda Davlat Dumasini tashkil etish toʻgʻrisidagi manifest eʼlon qilinganligi munosabati bilan asosiy qonunlarga oʻzgartirishlar kiritildi. Rossiya imperiyasining asosiy qonunining 1-moddasi 4-moddaga aylandi va avtokratiya va ustunlik belgisini saqlab qolgan boʻlsa-da endi cheksiz degan bandini yoʻqotdi. Uning yangi matnida shunday deyilgan: "Butun Rossiya imperatori Oliy avtokratik hokimiyatga ega. Uning hokimiyatiga faqat qo'rquv tufayli emas, balki vijdonan ham bo'ysunishni Xudoning O'zi buyuradi''.

Uning quyidagi vakolatlari mavjud edi:

Rossiya imperatorlari

Manbalar

Adabiyotlar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Rossiya imperatorlari – XVIII asr boshlaridan XX asr boshlariga qadar Rossiya imperiyasini boshqargan hukmdorlar. Rossiya imperatori lavozimi 1721-yilda Peter I (Peter Buyuk) tomonidan rasman joriy etilgan. U Rossiyani qirollikka aylantirish maqsadida Imperator unvonini olgan va shu tariqa Rossiya imperiyasi shakllangan. Quyida Rossiya imperatorlari haqida batafsil ma’lumot keltiraman:

1. Peter I (Peter Buyuk) (1672–1725)

Rossiya imperatorligi mavqeini 1721-yilda yaratgan.
Rossiyani yevropacha modernizatsiya qilgan, armiya va dengiz kuchlarini mustahkamlashga e'tibor bergan.
Rossiyani katta davlatga aylantirgan asosiy shaxs hisoblanadi.
Sankt-Peterburg shahrini asos solgan.

2. Yelizaveta Petrovna (1741–1762)

Peter I ning qizi.
Uning davrida Rossiya fan, madaniyat va san'at rivojlandi.
Frantsisk Xudonning san’at akademiyasi fondasini kuchaytirdi.

3. Yekaterina II (Yekaterina Buyuk) (1762–1796)

Notanish nemis kelib chiqishidan bo‘lib, Peter III ning xotini.
1762-yilda harbiy to‘ntarish orqali hokimiyatni qo‘lga oldi.
Rossiyani katta hududlarga kengaytirdi.
Inson huquqlari, ma’rifatparvarlik g‘oyalarini ilgari surdi.
Katta siyosiy va madaniy islohotlarni amalga oshirdi.

4. Pavel I (1796–1801)

Yekaterina II ning o‘g‘li.
Avtokratiya kuchaytirilgan, harbiy tartib-intizomni qat'iylashtirgan.
1801-yilda to‘ntarish natijasida o‘ldirilgan.

5. Aleksandr I (1801–1825)

Pavel I ning o‘g‘li.
Yevropada Napoleon urushlarida muhim rol o‘ynagan.
Milliy uyg‘onish va islohotlarga katta e’tibor bergan.
Imperiya hududini kengaytirgan.

6. Nikolay I (1825–1855)

Aleksandr I ning ukasi.
Repressiv siyosat olib borgan, avtokratik hokimiyatni mustahkamlashga harakat qilgan.
Krim urushida 1853–1856-yillarda Rossiya armiyasining zaif tomonlari namoyon bo‘ldi.

7. Aleksandr II (1855–1881)

Nikolay I ning o‘g‘li.
Qudratli islohotlar, boshqacha nomi bilan “Ozod qiluvchi” – qishloq fuqarolarini qaramlikdan ozod qilgan.
Harbiy, iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda ko‘plab islohotlarni amalga oshirgan.
1881-yilda terrorchilik qurboni bo‘lgan.

8. Aleksandr III (1881–1894)

Aleksandr II ning o‘g‘li.
Repressiv siyosatni davom ettirgan, markazlashuv va ruslashtirish siyosatini kuchaytirgan.
Tinimsiz tinchlik va barqarorlikni saqlashga uringan.

9. Nikolay II (1894–1917)

So‘nggi Rossiya imperatori.
XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi iqtisodiy o‘sishni boshqargan.
Birinchi jahon urushi davrida Rossiyani boshqargan.
1917-yilda fevral inqilobi natijasida iste’foga chiqqan.
Oila va atrofidagilari bilan birga 1918-yilda Bolsheviklar tomonidan qatl etilgan.

Rossiya imperiyasi tarixi va imperatorlarining ahamiyati

Rossiya imperatorlari mamlakatning siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotiga katta ta’sir ko‘rsatganlar. Ularga xos bo‘lgan boshqaruv shakli avtokratiya hisoblanar, ya’ni hukmdor cheklanmagan hokimiyatga ega bo‘lgan. Shu sababli imperatorlarning qarorlari ham xalq hayotiga keskin ta’sir ko‘rsatgan. Ularning siyosiy va ijtimoiy islohotlari Rossiyaning tarixida chuqur iz qoldirgan.

Agar sizga ma’lum bir imperator yoki davr haqida batafsilroq ma’lumot kerak bo‘lsa, iltimos, so‘rashingiz mumkin!