Quyosh Soati
Quyosh soati - Quyosh boʻyicha vaqtni aniqpaydigan asbob. Q.s markaziga joyning geografik kengligiga teng burchak ostida sterjen (plastina) va siferblat oʻrnatilgan taxtachadan ibo-rat. Quyosh soati sterjen (oʻqi) olam oʻqiga parallel qilib oʻrnatiladi. Siferblat tekisligining oʻrnatilishiga qarab, Q.s ekvatorial, gorizontal va verti-kal turlarga boʻlinadi. Ekvatorial Quyosh soatida siferblat tekisligi osmon ekvatoriga, gorizontal Quyosh soati gori-zont tekisligiga parallel qilib oʻrnatiladi. Vertikal Quyosh soati esaturli imo-ratlarning tik devorlariga oʻrnatiladi. Ekvatorial Quyosh soatida siferblat teng boʻlaklarga, gorizontal va vertikal Quyosh soatida esa maxsus formula yordamida hisoblab topilgan, teng boʻlmagan boʻlaklarga boʻlinadi.
Oftobli kunda ochiqjoyda Q.s sterjenining soyasi siferblatga tushadi va haqiqiy quyosh vaqtini koʻrsatadi (yana qarang Soat).
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Quyosh soati – bu Quyoshning osmon bo‘ylab harakatini ko‘rsatib, vaqtni o‘lchashda ishlatiladigan an’anaviy asbobdir. Quyosh soati asosan Quyoshning soatlik harakati asosida vaqtni aniqlaydi. U qadimgi davrlardan beri insoniyat tomonidan ishlatilib kelinmoqda va quyosh nurlarining ostiga tushadigan soyalar yordamida vaqt belgilanadi.
Quyosh soatining ishlash prinsipi
Quyosh soati bir tekis harakat qiluvchi soat mexanizmi emas, balki yerning Quyosh atrofidagi aylanishi va Quyosh nurining o‘zgarishi printsipiga asoslanadi. Quyosh nurlari soatga o‘rnatilgan gnomon (inglizcha "gnomon" – soya keltiruvchi o‘q yoki tayoqcha) orqali tushadi. Gnomon Quyoshdan tushgan soyaning uzunligi va yo‘nalishi kunning ma’lum bir vaqtini ko‘rsatadi.
- Quyosh osmon bo‘ylab sharqdan g‘arbga qarab harakatlanadi.
- Gnomon soyasi joylashgan qatorda saqlanib, uzunligi va harakati Quyoshning kunduzgi pozitsiyasiga bog‘liq bo‘ladi.
- Quyoshning harakat burchagi, Yer aylanishi sababli, bir soatda taxminan 15 gradusga o‘zgaradi, shuning uchun Quyosh soatlari belgilangan burchaklar yordamida vaqtni ko‘rsatadi.
Quyosh soati turlari
- Sodda gnomonli soatlar – oddiy tayoqca yoki tayoqcha tomonidan tushirilgan soya yordamida vaqt belgilanadi.
- Sferik Quyosh soatlari – globus shaklida bo‘lib, undagi gnomonlar yordamida soat va hatto yil fasllarini ham bilish mumkin.
- Plakat yoki disk shaklidagi soatlar – bu soatlar tekis yuzada chizilgan soat egri chiziqlari bo‘lib, gnomon soyasi ularning ustida harakatlanadi.
- Vertikal va gorizontal quyosh soatlari – osmon yo‘nalishiga qarab o‘rnatiladi, masalan, devorlarga yoki zinapoyalarga o‘rnatilgan variantlari mavjud.
Kamchiliklari va afzalliklari
-
Afzalliklari:
- Quyosh soati o‘rnatilishi oddiy va qo‘shimcha energiya talab qilmaydi.
- Qadimiy uslubda tabiat qonuniyatlariga asoslanganligi sababli ekologik va iqtisodiy jihatdan foydali.
- Tashqi ob-havo sharoitlari va atmosferaning tozaligi yaxshi bo‘lsa, juda aniq vaqtni ko‘rsatadi.
-
Kamchiliklari:
- Quyosh soati faqat kunduz kunlari, ya’ni Quyosh yorug‘ bo‘lsa ishlaydi.
- Bulutli va yomg‘irli havoda soya aniq bo‘lmaydi.
- Yil davomida quyoshning osmon bo‘ylab harakat burchagi o‘zgarishi sababli aniq vaqtni ko‘rsatishda aniqlik biroz pasayishi mumkin.
Tarixi va ahamiyati
Quyosh soatlari eng qadimgi vaqt o‘lchov asboblaridan biri hisoblanadi. Misr, Yunoniston, Rim va Rimdan keyingi davrlarda keng tarqalgan. O‘sha davrlarda ko‘pchilik olimlar Quyosh soatlarini mukammallashtirishga harakat qilganlar. Ular insonlarga vaqtni mazmunli tarzda boshqarishda, ish va ibodat tartiblarini belgilashda yordam bergan.
Hozirgi kunda quyosh soatlari asosan bezak sifatida, shuningdek, tabiiy vaqtni tushunishga qiziqish uchun ishlatiladi. Zamonaviy soatlar texnologiyasi bizga har kungi aniq vaqtni beradi, biroq quyosh soatining tarixiy ahamiyati va ilmiy qadri hali ham yuqori baholanadi.
Agar sizga quyosh soati qanday ishlashi, uni qanday yasash yoki undan foydalanish haqida batafsilroq ma’lumot kerak bo‘lsa, ayting, ko‘proq ma’lumot taqdim eta olaman.