Qutb yulduzi

Temir qoziq , Oltin qoziq, Qutb yulduzi — Kichik Ayiq yulduz turkumining eng ravshan yulduzi. Osmonida Shimoliy qutbga eng yaqin joylashgan yulduz boʻlib, qutbgacha taxminan 1 gradus masofada joylashgan. Osmondagi barcha yulduzlar Shimoliy qutb atrofida sharqdan gʻarbga tomon koʻrinma harakatlanib (Yer oʻz oʻqi atrofida gʻarbdan sharqqa tomon aylanishi tufayli), qutb atrofida konsentrik aylanalar chizadi. Temir qoziq yulduzi qutbga juda yaqin boʻlganidan yulduzlar goʻyo uning atrofida aylanadigandek va bunda u qoʻzgʻalmay turgandek tuyuladi. Shu bois unga Temir qoziq (Oltin qoziq, Qutb yulduzi) deb nom berilgan. Temir qoziqni Katta Ayiq (Yetti Qaroqchi) yulduz turkumi "choʻmichi" yoki "barkash" orqali oson topish mumkin.

Buning uchun "barkash"ning oxirgi "suv quyiladigan" 2 yulduzi orqali toʻgʻri chiziq tortilib, "barkash"ning ogʻzi tomoniga bu 2 yulduz orasidagi yoy oʻlchamidan 5 ta qoʻyilganda aynan Temir qoziq yulduziga taqaladi.

Temir qoziq yulduzining rangi sargʻish; temperaturasi Quyosh temperaturasvdan ancha yuqori (7000°); diametri Quyoshdan 120 marta katta. Uning nurlanish quvvati Quyoshnikidan 10000 marta ortiq. Temir qoziq hajmi oʻzgaruvchi (pulsatsiyalanuvchi) yulduzlar turkumiga kiradi. Bunda uning temperaturasi spektri va ravshanligi ham bir oz oʻzgaradi. Yulduz kattaligi ravshanligining maksimumida 2,1 minimumida 0,3 ga chiqadi. Undan chiqqan nur Yergacha 472 yidda yetib keladi. 1779-yilda V. Gershel uning yoʻldoshyulduzini ochgan.

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Qutb yulduzi (yoki Polaris) — Osmonning shimoliy qutbiga yaqin joylashgan eng yorqin yulduzlardan biridir. U Shimoliy yarimsharning kechasi osmonida joylashgan bo‘lib, qadimdan dengizchilar, sayohatchilar va geograflarning yo‘nalishni aniqlash vositasi hisoblangan.

Qutb yulduzining asosiy xususiyatlari:

Joylashuvi va ahamiyati
Qutb yulduzi Shimoliy qutb yulduzi deb atalishi sababi, u deyarli aniq Shimoliy Osmon qutbining joylashuvi ustida joylashgan. Osmon aylanasida boshqa yulduzlar harakatlanib ko‘rinadi, ammo qutb yulduzining joylashuvi juda kam o‘zgaradi. Shuning uchun u shimoliy yo‘nalishning aniq belgisi sifatida ishlatiladi.
Masofasi
Qutb yulduzi Yerga taxminan 430 yoritish yili masofada joylashgan. Bu astronomik nuqtai nazardan nisbatan yaqin yulduz hisoblanadi.
Yulduz turi va tuzilishi
Polaris — bu yulduz sistemasidir, ya’ni uchta yulduzdan tashkil topgan uchlik tizim. Asosiy yulduz, Polaris A, spectral sinfi F7 va superjigarrang yulduzlardan biridir. Uning yorqinligi taxminan Quyoshnikidan 2500 marta ko‘proq.
Tarixiy va amaliy ahamiyati
Qadim zamonlardan beri insonlar qutb yulduzidan shimolni topish uchun foydalangan. Bu ayniqsa dengizchilar uchun muhim bo‘lgan, chunki ular yulduz yordamida o‘z yo‘nalishlarini nazorat qilgan. Bugun ham Qutb yulduzi yo‘nalishni belgilashda asosan yulduzli navigatsiyada ishlatiladi.
Qutb yulduzining harakati
Qutb yulduzi butun vaqt davomida osmon qutbiga yaqin turadi, lekin bu joylashuv doimiy emas. Astronomik nuqtai nazardan minglab yillar mobaynida uning joylashuvi asta-sekin o‘zgaradi, chunki Yer qutbi aylanashtirmoqda (pretsessiya hodisasi). Taxminan 13 000 yilga kelib, boshqa yulduzlar shimoliy qutb yulduzi vazifasini bajarishi mumkin.
Madaniy ahamiyati
Qutb yulduzi ko‘plab madaniyatlarda muhim belgi sifatida qaraladi. U ko‘pincha barqarorlik, yo‘l-yo‘riq va boshqaruv ramzi hisoblangan.

Xulosa

Qutb yulduzi insoniyat tarixida yo‘nalish va manzil topish uchun eng muhim astronomik belgidir. Uning yordamida qadimgi sayohatchilar va zamonaviy astronomlar Yerning shimol tomonini, vaqt va joylashuvni aniqlashgan. Qutb yulduzining joylashuvi va yorqinligi astronomiya fanida ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, u yer koinotidagi eng qiziquvchan yulduzlardan biridir.