Qozi o`rdu
Qoziaskar , qozi oʻrdu - 1) musulmon Sharqi mamlakatlarida harbiy xizmatdagilarning qozisi. Xiva xonligida lashkar va qoʻshindagi qonun-qoidalar ustidan nazorat qilib, sharʼiy masalalarni hal qilgan. Baʼzi hollarda iltimosiga muvofiq harbiy boʻlmagan kishilarning ishlarini ham koʻrish uchun qabul qilgan. Xon safarga chiqqanida Q. unga hamroh boʻlib, oʻz vazifasiga tegishli ishlar boʻyicha xonga shaxsan oʻzi maʼlumot bergan. Q. rasmiy qabul marosimlarida xonning oʻng tomonida qozikalondan keyin, 2-oʻrinda oʻtirgan; 2) Usmonli turk imperiyasida 14-asr oʻrtalaridan harbiy-sud tabaqasi boshligʻi, sulton devoni aʼzosi. Q. harbiy ishlar, 15-asrda shayxulislom mansabi joriy etilguncha esa diniy ishlar yuzasidan ham devonga tushgan shikoyat arizalarini koʻrib oʻzining yakuniy qarorini chiqargan. 1481-yildan 2 ta Q. boʻlgan: — Rumeli Q.i (saltanatning Yevropa qismi uchun) va Anadolu Q.i(saltanatning Osiyo va keyinchalik Afrika qismi uchun); Rumeli Qoziaskar rutbasi balandroq boʻlgan. Q.larga shartli yer mulki(arpalik) va xazinadan maosh toʻlangan. Sulton Mahmud II ning harbiy islohotlari natijasida (19-asrning 20—30-yillari) Q. lar real hokimiyatdan mahrum boʻlishgan, lekin 1922-yil sultonlik barham topguniga qadar oliy diniy martaba sifatida nomigagina mavjud boʻlgan.
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Qozi o‘rdu (Qozi o‘rdu) — bu tarixiy atama bo‘lib, asosan Markaziy Osiyo va O‘rta asrlar Islom davlatlarida sud va diniy vazifalarni bajaruvchi shaxslarni ifodalaydi. "Qozi" arabcha so‘z bo‘lib, "hakim", "sudya" degan ma’noni anglatadi, "o‘rdu" esa qadimda "askarlar" yoki "harbiy kuchlar joylashgan joy" ma’nosini bildirgan.
Qozi o‘rdu nima?
Qozi o‘rdu — bu sud faoliyati olib boradigan maxsus yuristlar yoki diniy sud tizimi edi. Qozi o‘rdu tizimi asosan islomiy qonun — shariat qonunlariga asoslangan sud tizimini anglatgan.
Qozi va uning vazifalari
Qozi — shariat qonunlari asosida muhim sud ishlarini ko‘rib chiquvchi, odil sud vakili hisoblangan. Qozilar quyidagi vazifalarni bajarishgan:
- Shariat asosida jinoyatlar va fuqarolik ishlarini hal qilish;
- Nikoh, meros, savdo-shartnomalar kabi fuqarolik masalalarida qaror chiqarish;
- Jamoat ichidagi nizolarni hal qilish;
- Diniy masalalarda maslahat berish.
O‘rdu so‘zi ma’nosi
O‘rdu so‘zi turkiy tillarda "askarlar chodiri", "harbiy shtab" ma’nosini bildiradi. Ko‘pincha u shaharlarda hukumat yoki amirlarning qarorgohi joylashgan joy bo‘lgan.
Qozi o‘rduning xususiyatlari
Markaziy Osiyo tarixida, ayniqsa, Temuriylar davrida, "Qozi o‘rdu" atamasi sud tizimi markazi yoki sud vakillari jamlangan joyni anglatgan. Bu yerda sud ishlari ko‘rilgani, sudyalar, noterlar, vakillari faoliyat olib borgan.
Tarixiy kontekst
- Qozi o‘rdu mavqei o‘rta asr musulmon davlatlarida sud tizimining muhim qismi bo‘lgan;
- Markaziy Osiyoda, Xorazm, Buxoro, Samarqand kabi shaharlarda qozi o‘rdular mavjud bo‘lib, ular nafaqat huquqiy, balki madaniy va diniy markazlar sifatida xizmat qilgan;
- Qozi o‘rdu atamasi ba’zan yozma manbalarda ham uchraydi va u orqali mahalliy sud tizimining tashkiloti va faoliyati haqida ma’lumot olish mumkin.
Xulosa
Qozi o‘rdu — bu islomiy sud tizimining muhim bo‘lagi bo‘lib, ko‘plab hududlarda, xususan O‘zbekiston va qo‘shni davlatlarda adolat taminlashdagi asosiy institutlardan biri hisoblangan. U shariat qonunlari asosida sud amallarini amalga oshirgan va jamiyatda tartib-intizomni saqlashda muhim rol o‘ynagan.
Agar Qozi o‘rdu haqida yanada batafsil yoki aniq tarixiy davr, hudud, shaxslar haqida ma’lumot kerak bo‘lsa, iltimos, so‘rashingiz mumkin.