Qo‘shma so‘zlar
Qoʻshma soʻzlar — ikki yoki undan ortiq oʻzak morfemaning qoʻshilishidan hosil boʻlgan va yagona struktur-semantik birlikni tashkil etgan soʻzlar. Mas; koʻzoynak, bilaguzuk, uchburchak, atirgul, boʻtakoʻz, nomoz-shomgul, mehmondoʻst, balandparvoz, erksevar, jigarrang kabi. Qoʻshma soʻzlar yasalishi uchun asos boʻlgan soʻzlar oʻzlarining dastlabki maʼnolarini qisman yoki butunlay yoʻqotadi: ular birgalikda tamoman yangi lugʻaviy maʼno bildiradi. Chunonchi, osh va qozon soʻzlari alohida leksemalar sifatida oʻz lugʻaviy maʼnolariga ega. Lekin ularning qoʻshilishidan hosil boʻlgan oshqozon soʻzi mazkur soʻzlarning dastlabki maʼnolaridan farqlanuvchi yangi maʼnoni — "inson va hayvonlarning ovqat hazm qilish aʼzo-si" maʼnosini bildiradi. Qoʻziqorin, itogʻiz, oqsoch, oqsuyak, kampirchopon singari Qoʻshma soʻzlar haqida ham shunday fikrni aytish mumkin.
Qoʻshma soʻzlar qismlari orasidagi maʼno munosabati har xil. Ular oʻxshatish, qiyoslash (karnaygul, otquloq, tuyaqush, sheryurak, qoʻykoʻz), xoslik, biror narsaga moʻljallanganlik (gultuvak, molqoʻra, olovkurak, tokqaychi, qiymataxta), biror oʻrin-joyga mansublik (suvilon, togʻolcha, choʻlyalpiz, qoʻqonarava), biror belgiga nisbat berish (achchiqtosh, olaqargʻa, shoʻrdanak, qizilishton, Qiziltepa), miqdorga munosabat (beshbarmoq, mingoyoq, qirqogʻayni, Beshariq) va boshqa maʼnolarni anglatadi. Qoʻshma soʻzlar strukturasi mavjud sintaktik aloqalarni eslatadi, boshqacha aytganda, Qoʻshma soʻzlar ega-kesim munosabatida, boshqa-ruv, moslashuv. bitishuv aloqalarida boʻlgan soʻz birikmalari asosida yuzaga kelgan. Mas, goʻshtkuydi, kelintushdi kabi Q.s ega va kesim munosabatini eslatsa, toʻyboshi. tomorqa, koʻzoy-nak kabi Qoʻshma soʻzlar moslashuvni, kitobsevar, dunyoqarash kabilar boshqaruvni, xom-kalla, koʻksulton, iskabtopar kabilar esa bitishuvni eslatadi.
Q.s ot, sifat, ravish va qisman feʼl turkumida tarqalgan. Ularning komponentlari bir soʻz turkumiga yoki turli soʻz turkumlariga mansub boʻlishi mumkin. Mas, qoʻshma otlar ot-+ot (belkurak), sifat+ot (oqqush), son+ot (sakkizoyoq), feʼl+ot (Yoril-tosh), ot+feʼl (boʻyoʻsar), feʼl+feʼl (Sotib-oldi, ishlabchiqarish) kabi qoliplarda boʻladi. Boshqa soʻz turkumlariga oid Q.s ham oʻziga xos qoliplar asosida yasaladi.
Oʻzbek tilshunosligida Qoʻshma soʻzlarni oʻrganish boʻyicha A.Hojiyev, B.Madaliyev, N.Mamatov va boshqa tomonidan anchagina izlanishlar olib borilgan.
Adabiyot
Nosirjon Oxunov.
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Qo‘shma so‘zlar haqida to‘liq ma’lumot
Qo‘shma so‘zlar — bu ikki yoki undan ortiq alohida so‘zlarning ma’nosi birlashtirib, yangi, mustaqil ma’no bildiruvchi so‘zga aylanishidir. Qo‘shma so‘zlar o‘zbek tilida grammatika va leksikaga oid muhim qism hisoblanadi.
Qo‘shma so‘zlarning turlari
Qo‘shma so‘zlar asosan quyidagi turlarga bo‘linadi:
-
Biriktirilgan qo‘shma so‘zlar
Bu turdagi so‘zlar bir-biriga ma’no jihatidan juda yaqin bo‘lib, bog‘lanish belgisi yordamida birikadi va yangi so‘z hosil qiladi. Masalan: qizil-yoz, yashil-yomg‘ir.
-
Biriktiruvchi qo‘shma so‘zlar
Bu so‘zlar bog‘lovchilar orqali bog‘langan so‘zlardan iborat bo‘ladi. Masalan: ota-ona, kun-u tun.
-
Yopishqoq qo‘shma so‘zlar
Qadimgi qo‘shma so‘zlar bo‘lib, ular o‘zaro yopishib bitta mustaqil so‘z hosil qiladi. Masalan: tushuncha, ko‘zgu, oyna.
Qo‘shma so‘zlarning xususiyatlari
- Qo‘shma so‘zlar ko‘pincha bitta lug‘at birlik sifatida qaraladi.
- Ularning ma’nosi alohida so‘zlarning ma’nosidan farq qilishi mumkin.
- Qo‘shma so‘zlar ko‘pincha yangi atama, atrof-muhitdagi yangi ob'ekt yoki tushuncha ifodasi uchun ishlatiladi.
Qo‘shma so‘zlarga misollar
- Ota-ona
- Umumiylashma
- Tabiiyki
- Qushdan tez
- Yilbay g‘oz
Qo‘shma so‘zlar qanday hosil bo‘ladi?
Qo‘shma so‘zlar asosan quyidagi yo‘llar bilan hosil bo‘ladi:
- Birgalikda ishlatiladigan so‘zlardan (ota-ona, kun-kecha)
- Bog‘lovchilar yordamida (yil-yil, tinim-tinch)
- Yopishqoq shaklda (ko‘zgu, daraxtzor)
Qo‘shma so‘zlarning ahamiyati
- Tilda izchillik va aniqlikni oshiradi.
- Yangi so‘zlar hosil qilish imkonini beradi.
- Til boyligini kengaytiradi va tushunchalarni yanada soddalashtiradi.
Xulosa
Qo‘shma so‘zlar o‘zbek tilining boy leksik tuzilmasining ajralmas qismi bo‘lib, ular yordamida yangi ma’nolar va atamalar yuzaga keladi. Qo‘shma so‘zlarni to‘g‘ri tushunish va qo‘llash tilni samarali va ravon ishlatishga yordam beradi.
Agar qo‘shimcha savollaringiz bo‘lsa, bemalol so‘rashingiz mumkin!