Oʻzbekistonda xristianlik
Oʻzbekiston dunyoviy davlat boʻlib, respublika Konstitutsiyasiga koʻra, barcha diniy tashkilotlar qonun oldida tengdir. Oʻzbekistoning aholisi 2021-yil noyabr oyiga koʻra 35 milliondan oshgan. 2019-yil oʻrtasi AQSH hukumati hisob-kitoblariga koʻra 30,3 million aholining 88 foizini musulmonlar tashkil qiladi, biroq Tashqi Ishlar Vazirli aholining 93-94 foizi musulmonlar ekanligini taʼkidlaydi. Hisobotlarga koʻra, aholining taxminan 3,5 foizini rus pravoslavlari tashkil etgan va statistik maʼlumotlarga koʻra, etnik ruslar va boshqa pravoslavlarning emigratsiyasi tufayli bu raqam pasayishda davom etgan va 2020-yilda Pew tadqiqot markazi hisobotlariga koʻra aholining 97,1 foizini musulmonlar, 2 foizini (345000) xristianlar tashkil etmoqda
Tarix
Marv xristianlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar eng qadimgi hisoblanadi. Beruniy aytishicha, Marvda Iso Masih tugʻilganidan 200 yil oʻtgach, ushbu din rohib Baraxiy tomonidan olib kirilgan. Arxeologik maʼlumotlar esa Marv shahri atrofida xristian ehromining III — IV asrlarda faoliyat koʻrsatgani haqida maʼlumot beradi.
Markaziy Osiyo hududida arxeologik qazilmalar natijasida V — XIV asrlarga mansub deb topilgan koʻplab xristianlik yodgorliklari, jumladan ibodatxona va monastirlarning xarobalari, freskali ikona yozuvlari, matolarga bitilgan ikonalar, Injil qissalari tasvirlangan keramikalar, boʻyinga osiladigan xoch va medallar hamda xristianlik timsoli tushirilgan davlat tangalari, minglab xoch tushirilgan qabr toshlar yoki qabr ustiga qoʻyilgan xochlar ahamiyatga molik..
Taxminan 14-asrda xristianlik tez pasayishni boshladi. Pasayish omillari orasida mintaqaga tarqalib, u yerda yashovchi xristian jamoalarining koʻp qismini oʻldirgan vabo kiradi. Qolgan nasroniylar, ehtimol, iqtisodiy sabablarga koʻra Islomni qabul qilganlar. Temuriylar davrida siyosiy vaziyat, ehtimol, qiynalayotgan jamoani yanada keskinlashtirgan.
Xabarlarga koʻra, Samarqand va Oʻrta Osiyodagi oxirgi nasroniylar uning nabirasi Mirzo Ulugʻbek tomonidan taʼqib qilingan .Biroq, ishonchli yozuvlar yoʻqligi sababli, mintaqadagi suriyalik nasroniylarning kamayishi bilan bogʻliq tafsilotlar qorongʻiligicha qolmoqda.
1867-yilda ruslar hukmronligi davrida, rus va yevropalik koʻchmanchilar va zobitlarga xizmat qilish uchun yirik shaharlarda pravoslav cherkovlari qurilgani mintaqaga Xristianlik dinining qaytishiga asos boʻlgan.
Amerika Qoʻshma Shtatlarining Xalqaro diniy erkinlik boʻyicha komissiyasi 2005-2020-yillar oraligʻida Oʻzbekistonni oʻzining „Alohida tashvishga soladigan davlatlar“ roʻyxatida saqlagan. 2019-yil davomida hukumat huquq-tartibot organlarining diniy jamoalarga bostirib kirishi va taʼqib qilishini taqiqlashni muvaffaqiyatli amalga oshirgani va 2019-yil avgust oyida komissiya tavsiya etgan chora-tadbirlardan biri boʻlgan Jasliq qamoqxonasi yopilishi Oʻzbekistonning „Alohida tashvishga soladigan davlatlar“ roʻyxatidan chiqarilib komissiyaning „Maxsus kuzatuv roʻyxatiga“ roʻyxatiga kiritilishiga asos boʻlgan.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
O‘zbekistonda xristianlik haqida uzunroq maʼlumot:
O‘zbekiston Markaziy Osiyoda joylashgan davlat boʻlib, uning aholisi asosan musulmonlar hisoblanadi. Shu bilan birga, O‘zbekistonda xristianlik ham mavjud boʻlib, xristianlar mamlakatda diniy va madaniy xilma-xillikning bir qismi sifatida yashaydilar.
Tarixiy kontekst
Xristianlikning O‘zbekistonga kirib kelishi uzoq tarixga ega. Bu hudud qadimda Buyuk Ipak yo‘lining muhim qismi bo‘lgan va bu yo‘llar orqali turli dinlar, shu jumladan xristianlik ham, kirib kelgan. Xristianlik O‘zbekistonda asosan Nestorianlik yo‘nalishi orqali kelib, miloddan oldingi va milodiy birinchi ming yilliklarda yoyilgan.
11-14-asrlar mobaynida Markaziy Osiyoda xristian manbalarida Nestorianlik keng tarqalgan, xususan Samarqand, Buxoro va boshqa shaharlar atrofida. Biroq, mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekiston hududida asosan musulmonlik keng tarqalib, xristianlik kichik guruhlarga cheklangan.
Hozirgi vaqtdagi holat
Bugungi O‘zbekistonda xristianlik dini asosan ikki yirik yo‘nalish – pravoslavlik va katoliklik asosida mavjud. Shuningdek, protestant yoki boshqa xristian oqimlari ham istiqomat qiladi, ammo ularning soni kichik.
O‘zbekistondagi xristian jamoasi asosan rus, ukrain, nemis, koreys va boshqa millat vakillaridan tashkil topgan. Ushbu jamoalarning ko‘pchiligi Sovet Ittifoqi davrida mamlakat hududiga ko‘chib kelgan, yoki oilasiga ko‘ra O‘zbekistonda istiqomat qilgan.
Asosiy xristian dinlari va tashkilotlar
- Rus pravoslav pravoslav cherkovi O‘zbekistonda eng yirik xristian diniy jamiyati hisoblanadi. Samarqand, Toshkent va Nukus kabi shaharlarida cherkov binolari mavjud.
- Katolik cherkovi ham bir qancha markazlarda tashkil etilgan. Katolik jamoalari ko‘proq Toshkentda faoliyat yuritadi.
- Protestant denominatsiyalar kichikroq guruhlar sifatida faol, ular orasida baptistlar, evangelistlar va pentikostal jamoalar bor.
O‘zbekiston hukumati siyosati
O‘zbekiston hukumati diniy erkinlikni rasmiy tarzda tan oladi va nazorat qiladi. Xristianlar va boshqa diniy guruhlar davlat tomonidan ro‘yxatdan o‘tish tizimi orqali nazorat qilinadi. O‘zbekistonda dinlararo bagʻrikenglik siyosati mavjud bo‘lib, turli diniy jamoalar tinchlik va hamkorlikda faoliyat yuritishda davom etmoqda.
Xristianlikning madaniy ta’siri
Xristianlar O‘zbekistonda madaniy va ijtimoiy hayotda ham muhim rol o‘ynaydi. Xristian maktablari, cherkovlar va rohiblar jamiyatning ijtimoiy yordam ko‘rsatish, maorif va sog‘liqni saqlash sohalarida ham faoliyat yuritadi. Ayniqsa, rus tilida gaplashuvchi xristian jamoasi madaniy qadriyatlarini saqlab qolish va rivojlantirishga intiladi.
Xulosa
O‘zbekistonda xristianlik kichik, ammo muhim diniy hamjamiyat sifatida mavjud. Tarixiy ildizlari qadimiy davrlarga borib taqaladi, zamonaviy davrda esa u asosan pravoslav va katolik yo‘nalishlariga bo‘lingan. O‘zbekiston hukumati va jamiyatining diniy bagʻrikengligi va ko‘p millatlilik muhitida xristianlar tinchlik bilan yashab, o‘z dini va madaniy an’analarini saqlab kelmoqda.