Oy fazalari
Oy fazalari - Oyning Yer atrofidagi harakatlanishi davrida Quyoshga nisbatan egallaydigan vaziyatlari. Oy oʻzidan nur chiqarmaydi, uni Quyosh nuri yoki Quyosh nurining Yerdan kaytgan qismi yoritishi mumkin, shu tufayli Oyning fazoda Quyoshga va Yerga nisbatan qanday holatda turishiga koʻra, u yerdan qaraganda turli shakdda koʻrinadi. Har oyda Oy taxminan Yer bilan Quyosh orasidan oʻtadi va Yerga oʻzining qorongʻi tomoni bilan turadi. Bunga astronomikyangi oy deyiladi. 1—2 kun (sutka) dan soʻng Quyosh botgach, osmonning gʻarbiy qismida Oy ingichka oʻroq shaklida koʻrinadi, bu xalq tilida hilol yoxud yangioy (fan tilida — vizual yangioy) deyiladi. Bunda Oyning qolgan qismini Yer oʻzining kunduzgi yarim sharidan qaytgan Quyosh nurlari bilan xira kulrang ravishda yoritib turadi. 7 kundan keyin Yerdan Oyga va Quyoshga tomon yoʻnalishlari orasidagi burchak 90° ga teng boʻladi, bunda u yarim "kulcha" shaklida koʻrinib, Oyning bu fazasi birinchi chorak deyiladi. taxminan 14—15 kunlik Oy Quyoshga qarama-qarshi turib, uning Quyosh bilan yoritilgan yarim sferasi toʻlali-gicha Yerga karaydi. Oyning bu fazasi toʻlinoy deb ataladi. Bunda Oyni toʻla yorugʻ doyra shaklida kurish mumkin. Keyingi kunlarda Oyning gʻarbiy tomoni "emirila borib", 22-sutkada faqat qabariq tomoni sharqqa qaragan yarim doyra shaklida koʻrinadi. Buni Oyning oxirgi chorak fazasi deyiladi. 29,5 sutkadan soʻng Oy yana astronomik yangioy fazasida boʻladi. Ikki ketma-ket kelgan yangioy orasida oʻtgan vaqt Oyning sinodik davri deyilib, u 29,53059 sutkaga teng. Sinodik oy siderik oyga Karaganda bir oz ortiqroq, chunki shu davr orasida Yer oʻz orbitasining qismini utadi. Agar Quyosh Oy orbitasi tugunlarining bi-rontasi yaqinida (undan 16,5° dan kichik yey masofada) bulganda yangioy ku-zatilsa, albatta Quyosh tutiladi. Bu hodisa tulin oy paytiga toʻgʻri kelsa, unda Oy tutilishi mumkin (qarang Oy tutilishi, Quyosh tutilishi). Oy fazalarining davriy oʻzgarishi oy kalendarlarining yaratilishi uchun asos boʻlgan (qarang Kalendar).
Mamatmusa Mamadazimov.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Oy fazalari haqida batafsil ma'lumot
Oy fazalari — Oy Yer atrofida aylanayotganda Quyosh nurining Oy yuzasiga turli burchaklar bilan tushishi natijasida yuzaga keladigan Oyning ko‘rinishidagi o‘zgarishlardir. Oy fazalari bir oy davomida takrorlanib turadi va ularni o‘rganish astronomiya va vaqt hisoblashda muhim ahamiyatga ega.
Oy fazalarining sababi
Oy Quyosh atrofida emas, balki Yer atrofida aylanadi. Quyosh nurining Oy yuzasiga tushish burchagi Oy ko‘rinishini o‘zgartiradi. Yer Oy va Quyosh o‘rtasida turishi yoki orasidan o‘tishi Oy yuzasining baʼzi qismlari yorug‘ yoki qorong‘i ko‘rinishiga olib keladi.
Asosiy Oy fazalari
-
Yangi Oy (Новолуние)
Bu vaqtda Oy Quyosh va Yer orasida joylashadi. Oyning Quyoshga qarab turgan yuzasi to‘liq yorug‘, biz esa Oyning qorong‘i yuzasini ko‘ramiz. Shu sababli Oy osmonda ko‘rinmaydi.
-
Qo‘shilib borgan Oy (O‘suvchi Oy, First Quarter)
Yangi Oydan keyin Oy qisman ko‘rinishni boshlaydi. Oyning yarim qismi yorug‘ bo‘ladi, u chapdan o‘ngga qarab Oyning yarim dumaloq shaklda ko‘rinadi.
-
To‘lishayotgan Oy (To‘liq Oy)
Oy Yer va Quyosh orasida turganda, uning Yerga qaragan yuzasi to‘liq quyosh nuri bilan yoritiladi. Shu bois Oy to‘liq dumaloq ko‘rinadi.
-
Kamayib borayotgan Oy (Oxirgi chorak, Last Quarter)
To‘liq Oydan so‘ng Oy qisman qorayishni boshlaydi. Yana Oyning yarim qismi yorug‘ bo‘lib, boshqa yarim qismi qorayadi.
-
Kamayayotgan Oy
Bu Oy yangi Oyga yaqinlashadi, uning faqat kichik bir qismi yorug‘ bo‘ladi va asta-sekin ko‘rinishni yo‘qotadi.
Oy fazalarining sikli
Oy fazalari sikli taxminan 29,5 kunni tashkil etadi va sinalik Oy yoki g‘ariq Oy sikli deb ataladi. Bu davr oyning yangi oydan yangi oygacha bo‘lgan vaqt hisoblanadi.
Oy fazalarining ahamiyati
- Taqvimlar: Ko‘pchilik qadimiy xalqlar oy fazalariga asoslangan lunisolar yoki oyning o‘ziga xos taqvimlarini yaratgan.
- Tabiiy hodisalar: Manyik odamlarga va hayvonlarga ta’sir ko‘rsatadi deb hisoblanadi, masalan, baliq ovlash va qishloq xo‘jaligida ishlatiladi.
- Mazkur oy fazalarining kuzatilishi astronomik kuzatuvlar uchun muhimdir.
Xulosa
Oy fazalari Quyosh, Yer va Oyning joylashuvi va harakatiga bog‘liq bo‘lib, Oyning yuzasini turli shakllarda ko‘rsatadi. Ularning to‘g‘ri tushunilishi odamiyatga vaqtni hisoblash, tabiat hodisalarini o‘rganishda yordam beradi.