O`tparastlik
Zardushtiylik , majusizm — miloddan avvalgi 7—6asrlarda vujudga kelgan majusiylar oqimi. Asoschisi — Zardusht edi. Soʻnggi tadqiqot xulosalariga qaraganda, Oʻrta Osiyo, xususan, Xorazm 3. vatani boʻlgan. Oʻrta Osiyo, Eron, Afgʻoniston, Ozarbayjon hamda Yaqin va Oʻrta Sharqning bir necha mamlakatlarida tarqalgan edi. Qad. paxlaviy tilida „Zardusht“ soʻzi „Magupta“ deb atalgan. Paxlaviy tilidagi yodgorliklarni arab tiliga tarjima qilgan olimlar uni „majus“ shaklida qoʻllagan. Natijada oʻrta asrlardan beri „Zardusht“ „majus“, „zardushtiylik“ esa „majusiylik“ sifatida tanilgan. Avestoda koʻchmanchilik va dehqonchilik hayot tarzi oʻrtasidagi qaramaqarshilik bayon etiladi, koʻchmanchilikka hamma yovuzliklarni keltirib chiqaradigan hayot tarzi deb qaraladi va u qoralanadi, dehqonchilik esa yaxshilik belgisi sifatida ragʻbatlantiriladi. Zardushtlik oqimida olov gunoxlardan tozalovchi sehrli kuch deb qaraladi. Zardushtiylik oqimida murdani tuproqqa koʻmish yoki kuydirishni taqiqlaydi. Bu oqim jonning oʻlmasligini, uning abadiyligini tan oladi, jannat va doʻzaxni ham eʼtirof etadi. Otashkada zardushtiylarning ibodatxonasi hisoblanadi. Zardushtlik ruhoniylari alohida tabaqa sifatida ajratilib, ularga maxsus imtiyozlar berilgan. Zardushtlik arshakiylar va sosoniylar podsholigi davrida hukmron dinga aylangan. Zardushtlik 13 yuzyillik davomida ajam mamlakatlarida asosiy din boʻlib kelgan. Arablar 7-asr oʻrtalari — 8-asr boshlarida Eron va Oʻrta Osiyoni bosib olgandan keyin Islom dini hukmron dinga aylangach, zardushtiylar quvgʻin qilindilar. Zardushtiylar Hindiston va Eronda hozir ham mavjud. Eronning Yazd va Gilon viloyatlarida ularning soni 100 mingdan, Hindistonning Maharashtra, Gujarot shtatlarida 115 mingdan ziyodni tashkil qiladi.
Tadqiqotchilar oʻrtasida Zardushtning tarixda boʻlgan yoki boʻlmaganligi borasida turli fikrlar mavjud. Baʼzilar uni tarixiy shaxs deb bilishsa, yana boshqalar uni afsonaviy shaxs deb hisoblaydilar. Manbalarning xabar berishicha, u eramizdan avvalgi, taxminan, 570 yillarda tugʻilgan ilohiyotchi, faylasuf, shoirdir. Zardusht Oʻrta Osiyodagi koʻpxudolikka asoslangan qadimiy diniy tasavvur va eʼtiqodlarni isloh qilib yangi oqimga asos soldi. Zardushtning tug‘ilgan va ilk diniy faoliyatini boshlagan joyi toʻgʻrisida ikki fikr mavjud: birinchisi „Gʻarb teoriyasi“ boʻlib, unga koʻra Media (hozirgi Eron hududida) Zardushtning vatani va zardushtiylikning ilk tarqalgan joyi hisoblanadi. Bu fikr tarafdorlarining dalili — birinchidan zardushtiylikning Qadimiy Eron hududlarida keng tarqalganligi bo‘lsa, ikkinchidan zardushtiylikning muqaddas kitobi sanalmish Avestoning bizgacha yetib kelgan nusxasi qadimiy eron-pahlaviy tilida yozilganligidir.
Yana bir boshqa fikr „Sharq teoriya“si bo‘lib, bunga koʻra Zardusht vatani va zardushtiylikning ilk tarqalgan joyi Xorazm hisoblanadi va koʻpchilik manbashunoslar shu teoriya tarafdoridirlar. Xorazm birinchi boʻlib Zardushtiylik muqaddas olovi „Atar — xurra“ yoqilgan va Axuramazda Zardusht bilan bogʻlangan joy hisoblanadi. Zardushtiylikning asosiy manbasi hisoblangan Avestoda: "birinchi bor muqaddas olov „Atarxurra“ „Eran-vej“ (baʼzi manbalarda „Ayrian vedja“)da yoqildi" deyiladi.
„Eran-vej“ning geografik va iqlimiy tavsifi Xorazmnikiga toʻgʻri keladi.
Avestoda, shuningdek, Zardusht tugʻilgan va oʻz faoliyatini boshlagan yurt haqida ham maʼlumot beriladi. Aytilishicha, „Shunday mamlakatni koʻp sonli lashkarlarni botir sarkardalar boshqaradilar, baland togʻlari bor, yaylov va suvlari bilan goʻzal, chorvachilik uchun barcha narsa muhayyo, chuqur, suvga moʻl koʻllari bor, keng qirgʻoqli va kema yurar daryolari oʻz toʻlqilarini Iskata (Skifiya), Pauruta, Mouru (Marv), Xareva (Ariya) Bava (Sugʻd hududida), Xivayrizima (Xorazm) mamlakatlari tomon elituvchi daryolari bor“.
Shubhasiz, „Keng qirgʻoqli, kema yurar daryolar“ bu Amu va Sirdaryo bo‘lib, Avesto tasvirlagan mazkur shaharlar Oʻrta Osiyo shaharlarining bu ikki daryo qirgʻoqlarida joylashganlaridir.
Avestoning „yasht“ qismida bayon etilishicha, Zardushtning vatandoshlari unga ishonmaydilar va uning taʼlimotini qabul qilmaydilar. Zardusht vatanni tark etib, qoʻshni davlatga ketadi.
Manbalar
Adabiyot
Havolalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
O‘tparastlik — bu insonning hatti-harakatlarida yoki xarakterida ko‘p marta norozilik, g‘azab, jirkanchlik va yomon kayfiyatning namoyon bo‘lishi holati. Bu atama ko‘pincha hissiy reaksiyalar va odatda salbiy ta’sir ko‘rsatadigan holatlar bilan bog‘liq bo‘ladi.
O‘tparastlikning sabablari
- Hissiy zaiflik: Ba’zan odamlar o‘zlarini himoyasiz yoki noqulay his qilganida, kichik narsalar ularga katta g‘azab yoki jahldorlik keltiradi.
- Stress va bosim: Kundalik hayotdagi stress, ish yoki oila muammolari odamning o‘tparast bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin.
- Psixologik muammolar: Depressiya, anksiyete yoki boshqa ruhiy kasalliklar o‘tparastlik va oson jahldorlikka olib kelishi mumkin.
- Jismoniy holat: Uyqu yetishmasligi, ochlik yoki jismoniy charchoq ham odamlarda o‘tparastlikni kuchaytiradi.
O‘tparastlikning ko‘rinishlari
- Tez jahli chiqish
- Hamma narsaga norozilik bildirish
- Tez ranjish yoki xafa bo‘lish
- Qiyin vaziyatlarda asabiylashish
- Do‘stona munosabatlarda muammolar paydo bo‘lishi
O‘tparastlikni boshqarish yo‘llari
- O‘zingizni anglash: O‘tparast bo‘lib qolgan paytlaringizda nima sabab bo‘layotganini aniqlashga harakat qiling.
- Stressni kamaytirish: Meditatsiya, yoga, nafas olish mashqlari yoki sport bilan shug‘ullanish yordam beradi.
- Muammolarni hal qilish: O‘z muammolaringizni boshqaradigan va ular bilan kurashadigan ijobiy yondashuvlarni rivojlantiring.
- Suhbatdoshlarga mehr ko‘rsatish: Odamlar bilan muloqotda sabr-toqatli va muloyim bo‘lishga intiling.
- Professional yordam: Agar o‘tparastlik hayotingizga salbiy ta’sir qilayotgan bo‘lsa, psixolog yoki psixiatr bilan maslahatlashish foydali bo‘lishi mumkin.
Xulosa
O‘tparastlik — bu inson psixikasining tabiiy bir qismi bo‘lishi mumkin, lekin uni nazorat qilish va hayot sifatini yaxshilash uchun harakat qilish muhimdir. Salbiy hissiyotlarni boshqarishni o‘rganish orqali inson o‘zining va atrofidagilarning ruhiy holatini yaxshilash imkoniga ega bo‘ladi.