Otashparastlik
Zardushtiylik , majusizm — miloddan avvalgi 7—6asrlarda vujudga kelgan majusiylar oqimi. Asoschisi — Zardusht edi. Soʻnggi tadqiqot xulosalariga qaraganda, Oʻrta Osiyo, xususan, Xorazm 3. vatani boʻlgan. Oʻrta Osiyo, Eron, Afgʻoniston, Ozarbayjon hamda Yaqin va Oʻrta Sharqning bir necha mamlakatlarida tarqalgan edi. Qad. paxlaviy tilida „Zardusht“ soʻzi „Magupta“ deb atalgan. Paxlaviy tilidagi yodgorliklarni arab tiliga tarjima qilgan olimlar uni „majus“ shaklida qoʻllagan. Natijada oʻrta asrlardan beri „Zardusht“ „majus“, „zardushtiylik“ esa „majusiylik“ sifatida tanilgan. Avestoda koʻchmanchilik va dehqonchilik hayot tarzi oʻrtasidagi qaramaqarshilik bayon etiladi, koʻchmanchilikka hamma yovuzliklarni keltirib chiqaradigan hayot tarzi deb qaraladi va u qoralanadi, dehqonchilik esa yaxshilik belgisi sifatida ragʻbatlantiriladi. Zardushtlik oqimida olov gunoxlardan tozalovchi sehrli kuch deb qaraladi. Zardushtiylik oqimida murdani tuproqqa koʻmish yoki kuydirishni taqiqlaydi. Bu oqim jonning oʻlmasligini, uning abadiyligini tan oladi, jannat va doʻzaxni ham eʼtirof etadi. Otashkada zardushtiylarning ibodatxonasi hisoblanadi. Zardushtlik ruhoniylari alohida tabaqa sifatida ajratilib, ularga maxsus imtiyozlar berilgan. Zardushtlik arshakiylar va sosoniylar podsholigi davrida hukmron dinga aylangan. Zardushtlik 13 yuzyillik davomida ajam mamlakatlarida asosiy din boʻlib kelgan. Arablar 7-asr oʻrtalari — 8-asr boshlarida Eron va Oʻrta Osiyoni bosib olgandan keyin Islom dini hukmron dinga aylangach, zardushtiylar quvgʻin qilindilar. Zardushtiylar Hindiston va Eronda hozir ham mavjud. Eronning Yazd va Gilon viloyatlarida ularning soni 100 mingdan, Hindistonning Maharashtra, Gujarot shtatlarida 115 mingdan ziyodni tashkil qiladi.
Tadqiqotchilar oʻrtasida Zardushtning tarixda boʻlgan yoki boʻlmaganligi borasida turli fikrlar mavjud. Baʼzilar uni tarixiy shaxs deb bilishsa, yana boshqalar uni afsonaviy shaxs deb hisoblaydilar. Manbalarning xabar berishicha, u eramizdan avvalgi, taxminan, 570 yillarda tugʻilgan ilohiyotchi, faylasuf, shoirdir. Zardusht Oʻrta Osiyodagi koʻpxudolikka asoslangan qadimiy diniy tasavvur va eʼtiqodlarni isloh qilib yangi oqimga asos soldi. Zardushtning tug‘ilgan va ilk diniy faoliyatini boshlagan joyi toʻgʻrisida ikki fikr mavjud: birinchisi „Gʻarb teoriyasi“ boʻlib, unga koʻra Media (hozirgi Eron hududida) Zardushtning vatani va zardushtiylikning ilk tarqalgan joyi hisoblanadi. Bu fikr tarafdorlarining dalili — birinchidan zardushtiylikning Qadimiy Eron hududlarida keng tarqalganligi bo‘lsa, ikkinchidan zardushtiylikning muqaddas kitobi sanalmish Avestoning bizgacha yetib kelgan nusxasi qadimiy eron-pahlaviy tilida yozilganligidir.
Yana bir boshqa fikr „Sharq teoriya“si bo‘lib, bunga koʻra Zardusht vatani va zardushtiylikning ilk tarqalgan joyi Xorazm hisoblanadi va koʻpchilik manbashunoslar shu teoriya tarafdoridirlar. Xorazm birinchi boʻlib Zardushtiylik muqaddas olovi „Atar — xurra“ yoqilgan va Axuramazda Zardusht bilan bogʻlangan joy hisoblanadi. Zardushtiylikning asosiy manbasi hisoblangan Avestoda: "birinchi bor muqaddas olov „Atarxurra“ „Eran-vej“ (baʼzi manbalarda „Ayrian vedja“)da yoqildi" deyiladi.
„Eran-vej“ning geografik va iqlimiy tavsifi Xorazmnikiga toʻgʻri keladi.
Avestoda, shuningdek, Zardusht tugʻilgan va oʻz faoliyatini boshlagan yurt haqida ham maʼlumot beriladi. Aytilishicha, „Shunday mamlakatni koʻp sonli lashkarlarni botir sarkardalar boshqaradilar, baland togʻlari bor, yaylov va suvlari bilan goʻzal, chorvachilik uchun barcha narsa muhayyo, chuqur, suvga moʻl koʻllari bor, keng qirgʻoqli va kema yurar daryolari oʻz toʻlqilarini Iskata (Skifiya), Pauruta, Mouru (Marv), Xareva (Ariya) Bava (Sugʻd hududida), Xivayrizima (Xorazm) mamlakatlari tomon elituvchi daryolari bor“.
Shubhasiz, „Keng qirgʻoqli, kema yurar daryolar“ bu Amu va Sirdaryo bo‘lib, Avesto tasvirlagan mazkur shaharlar Oʻrta Osiyo shaharlarining bu ikki daryo qirgʻoqlarida joylashganlaridir.
Avestoning „yasht“ qismida bayon etilishicha, Zardushtning vatandoshlari unga ishonmaydilar va uning taʼlimotini qabul qilmaydilar. Zardusht vatanni tark etib, qoʻshni davlatga ketadi.
Manbalar
Adabiyot
Havolalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Otashparastlik — bu qadimgi dinlardan biri bo‘lib, uning asosiy ibodat obyekti olov (otash) hisoblanadi. Bu din asosiy ravishda Eron hududida, xususan, qadimgi Fors imperiyasida keng tarqalgan. Otashparastlikni ko‘pincha Zardusht dini yoki Zoroastrizm bilan bog‘lashadi, chunki bu dinning asoschisi Zardusht (Zoroaster) hisoblanadi.
Otashparastlikning asosiy tamoyillari:
- Olovning muqaddasligi: Otash muqaddas va pokiza hisoblanadi. Uni saqlash va unga g‘amxo‘rlik qilish muhim vazifa bo‘lib, ibodatxonalarda doimo otash yoqib turiladi.
- Yaxshilik va yomonlik: Otashparastlikda dunyo ikki kuch – yaxshilik (Ahura Mazda) va yomonlik (Angra Mainyu) kurash maydoni sifatida qabul qilinadi. Odamlar yaxshilik tomonida turishga chaqiriladi.
- Tozalik: Ruhiy va jismoniy tozalikka katta e’tibor beriladi. Shuning uchun otashparastlar quyosh nuri, suv va olov kabi tabiat unsurlarini muqaddas deb bilishadi.
- Axloqiy qoidalar: Halollik, rostgo‘ylik, hurmat, mehnatsevarlik kabi axloqiy qoidalar dinning asosiy yo‘nalishlaridan hisoblanadi.
Tarixi va tarqalishi:
Otashparastlik miloddan avvalgi 2-ming yillikda Eron hududida paydo bo‘lgan. Eng mashhur matnlari «Avesta» kitobida jamlangan. Ushbu din qadim zamonlarda Markaziy Osiyo, Eron, Hindistonning ba’zi hududlarida tarqalgan.
Hozirgi kunda otashparastlikning eng ko‘p e'tiqod qiluvchilari Hindistondagi Parsi va Zoroastriyalik jamoalaridir. Shuningdek, uning ta’sirlari boshqa dinlarda, xususan, Yahudiylik, Masihiylik va Islomda ham seziladi.
Xulosa:
Otashparastlik qadimiy din bo‘lib, olov va uning tozaligi, yaxshilik va yomonlik o‘rtasidagi kurash g‘oyalariga asoslangan. U surunkali axloqiy qoidalari orqali insonlarni yaxshilikka undaydi va dunyoqarashga chuqur ta’sir ko‘rsatgan.
Agar ko‘proq ma’lumot kerak bo‘lsa, so‘rashingiz mumkin!