O'ta asosli tog' jinslari
Oʻta asosli togʻ jinslari , ultrabazitlar, giperbazitlar — tarkibida dala shpati boʻlmagan, kremnezyom kam, magniy va temir koʻp boʻlgan magmatik togʻ jinslari. Oʻta asosli togʻ jinslarit.j.da olivin va piroksenlar asosiy jins hosil qiluvchi minerallardir. Bu jinslar yuqori mantiyadan chiqib kelayotgan magmaning kristallanishi natijasida hosil boʻladi. Oʻta asosli togʻ jinslarit.j.ning qattiq holatdagi jismlari Yer poʻstining chuqur gorizontlaridan siqib chiqarilishi mumkin. Metamorfizm taʼsirida ular serpentinit, amfibolit va slanetslarga aylanadi. Oʻta asosli togʻ jinslarit.j. ofiolitli mintaqalarni (qarang Ofiolitlar) tashkil qiladi hamda okean tipidagi Yer poʻstining tarkibiga kiradi. Oʻta asosli togʻ jinslarit.j. Ural, Kola yarim orol, Sibir, Ukraina, Kavkaz va Qozogʻistonda tarqalgan. Ular bilan nikel, kobalt, xromit, platina rudalari, talk, magnezit va asbest konlari bogʻliq.
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
O‘ta asosli tog‘ jinslari haqida o‘zbek tilida uzunroq ma’lumot beraman.
O‘ta asosli tog‘ jinslari (giperbasik jinslar) — bu tog‘ jinslari tarkibida kremniy (Si) miqdori nisbatan juda past va asosiy minerallar (masalan, olivin, piroksen, andezin) ko‘proq bo‘lgan jinslardir. Ularning mineral tarkibi qariyb 45-50% dan kam kremniy oksidi (SiO₂) dan iborat bo‘ladi. Shuning uchun ularni “o‘ta asosli”, “giperbasik” deb atashadi.
Tavsifi va xususiyatlari:
- Kremniy miqdori: 45% dan kam.
- Asosiy minerallar: olivin, piroksen (ortopyroksen va klinopyroksen), akcesornye minerallar sifatida olivin, magnetit, xromit bo‘lishi mumkin.
- Rangi: odatda qorong‘i (juda qora yoki qora-yashil tuslarda bo‘ladi).
- O‘zbekiston hududida: o‘ta asosli jinslar ko‘pincha magmatik tog‘ jinslari sifatida tarqalgan bo‘lib, ular yer yuzasining uzoq pastki qatlamlaridan kelib chiqqan va asta-sekin sovigan magma massasidan hosil bo‘ladi.
G‘ijim va jins turlari:
O‘ta asosli jinslarga quyidagilar kiradi:
- Peridotitlar (asosan olivinlar, piroksenlarga boy)
- Dunity (deyarli tozalangan olivin)
- Harzburgitlar (olivin va ortopyroksenga boy)
- Gabbo va ultramafik gabbo jinslari (ko‘proq piroksen va plagioklas mavjud bo‘ladi).
Hosil bo‘lishi:
O‘ta asosli jinslar asosan yer mantiyasining yuqori qismidan keladigan magma sovishi natijasida paydo bo‘ladi. Ular er yuzasiga yuqoriga ko‘tarilgan yoki o‘rta okeanik kamarlarda kuzatilishi mumkin. Shuningdek, o‘ta asosli jinslar ultramafik tipdagi magmatik jinslarning asosiy qismi hisoblanadi.
Muqimi va qo‘llanilishi:
- Muqim mineralari: olivin, klinopyroksen, ortopyroksen, xromit, magnetit.
- Qo‘llanilishi: olivin va boshqa o‘ta asosli jinslarning mineralari metall sanoatida, refrakter materiallar ishlab chiqarishda, shuningdek, qurilishlarda va ba’zan sanoat suyuqliklarini filtrlashda ishlatiladi.
- Yer ilmida: O‘ta asosli jinslar planetaning mantiyasining minerallari va strukturasini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega, chunki ular planetaning ichki qatlamlarining kimyoviy va mineralogik tarkibini aks ettiradi.
O‘ta asosli jinslarning tez-tez uchraydigan minerallari:
- Olivin (Mg, Fe silikat)
- Klinopyroksen (Mg, Fe, Ca silikat)
- Orto-piroksen (Mg, Fe silikat)
- Magnetit (Fe oksidi)
- Xromit (Fe, Cr oksidi)
Xulosa:
O‘ta asosli jinslar kremniy oksidi miqdori juda past va ko‘proq magniy hamda temirga boy bo‘lgan minerallar tashkil qilgan magmatik jinslardir. Ular geologiyada yer mantiyasining tarkibini o‘rganish, hamda sanoatda turli qirrali qo‘llanmalar uchun muhim hisoblanadi. O‘zbekistonda o‘ta asosli jinslarga misol sifatida Baxtiyor tog‘lari va boshqa tog‘ hududlaridagi ultramafik jinslarni ko‘rsatish mumkin.
Agar yanada tushuntirish yoki misollar kerak bo‘lsa, marhamat so‘rashingiz mumkin!