O'rta Osiyo qunduzi
Oʻrta Osiyo qunduzi — O'zbekiston Respublikasining fauna Qizil kitobiga kiritilgan sutemizuvchi hayvon.
Maqomi
Yoʻq boʻlib ketayotgan, lokal tarqalgan kenja tur. TMHI Qizil roʻyxatiga kiritilgan.
Koʻrinishi
Tana uzunligi 70 mm gacha. Dumining uzunligi 440 mm gacha. Soch chizigʻi juda zich va qoʻpol emas. Orqaning rangi och jigarrang, toʻlqinli, yon tomonlari biroz ochroq, qorin oq-sargʻish yoki oq-kulrang. Boshi orqa tomondan ochroq. Dumi keskin ikki rangli: orqa tomondan bir xil rangda, pastda esa sargʻish-oq rangda.
Tana uzunligi 70 mm gacha. Dumining uzunligi 440 mm gacha. Soch chizigʻi juda zich va qoʻpol emas. Orqaning rangi och jigarrang, toʻlqinli, yon tomonlari biroz ochroq, qorin oq-sargʻish yoki oq-kulrang. Boshi orqa tomondan ochroq. Dumi keskin ikki rangli: orqa tomondan bir xil rangda, pastda esa sargʻish-oq rangda.
Tarqalishi
Oʻtgan asrning oʻrtalarigacha Sirdaryo,Zarafshon,Amudaryo va uning quyilishida keng tarqalgan. Soʻnggi yarim asrda areali keskin qisqargan, ushbu tur faqat Xisor-Oloy togʻi daryosidagina qayd etilgan. Gʻarbiy Tyan-Shanda borligi haqida maʼlumotlar yoʻq. Oʻzbekistondan tashqarida:Oʻrta Osiyo mamlakatlari,Qozogʻiston,Eron,Afgʻoniston.Yevropa,Shimoliy Afrika,Gʻarbiy Osiyo,Xitoy,Hindiston,Shri-Lankada — boshqa kenja turlari.
Yashash joylari
Toshqin togʻ daryolari, shuningdek, tekislik daryolari va qayir koʻllarida hayot kechiradi. Baliqqa boy chuchuk suv havzalari yashashi uchun qulay muhit hisoblanadi.
Soni
Tabiiy kam sonli, daryo oʻzanining 1 km iga 1 tadan toʻgʻri keladi. Kollektor-drenaj tizimining kengayishiga bogʻliq ravishda 2000-yillardan boshlab arealining tekislik qismida asta-sekin tiklanish jarayoni kuzatilmoqda. Hozirda Amudaryodan Qizilqum qoʻriqxonasigacha boʻlgan hududda uchraydi,Amu-Buxoro kanali orqali Buxoro ixtisoslashgan „Jayron“ pitomnigidagi koʻlga hamda Dengizkoʻl suv omboriga oʻtadi,Zarafshon daryosidan Zarafshon milliy tabiat bogʻi chegarasiga oʻtadi. Hisor-Oloydan — Surxondaryo Qashqadaryo,Qizildaryo,Oqsuv,Sheroboddaryo,Machaydaryo,Sangardakdaryoga oʻtadi. Hisor qoʻriqxonasida 30 dan ortiq qunduz saqlanib qolgan. Surxondaryo viloyatining tekisliklarida sugʻorma kanallar boʻylab joylashadi. Umummiy soni taxminan 500 tani tashkil etadi.
Yashash tarzi
Tunlari faol, kunduzi qirgʻoq boʻyidagi uyalariga, kovak va gʻorlarga berkinadi. Juftlashishi — fevral-aprelda. Urgʻochisi har ikki yilda bir marta — yanvar-fevralda — bolalaydi. Bolalari uyasidan aprel-avgustda chiqadi, 3 yildan soʻng jinsiy voyaga yetadi. Baliqlar, baʼzan qurbaqa, suv ilon, mayda sutemizuvchilar va qushlar, suvda yashovchi umurtqasizlar bilan oziqlanadi.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
O‘rta Osiyo qunduzi (lotincha nomi: Spermophilus relictus) — O‘rta Osiyo hududida yashovchi kemiruvchilar oilasiga mansub qunduz turidir. Bu hayvon O‘rta Osiyoning tog‘oldi va dashtli zonalarida keng tarqalgan bo‘lib, ayniqsa Qozog‘iston, O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Tojikiston hududlarida uchraydi.
Tashqi ko‘rinishi va o‘lchamlari
O‘rta Osiyo qunduzi kichik yoki o‘rta o‘lchamdagi kemiruvchi hisoblanadi. Ularning bo‘yi taxminan 20-30 sm ga yetadi, og‘irligi esa 200-400 grammlarni tashkil qiladi. Tanasi zich tuklar bilan qoplangan, rangi odatda jigarrangdan kulranggacha o‘zgarib turadi, bu unga atrof-muhitga moslashish imkonini beradi.
Tabiati va yashash sharoitlari
O‘rta Osiyo qunduzi asosan yer ostida hayot kechiradi, kichik teshiklardan tashkil topgan teshiklar tizimini qazib yo‘l qiladi. Ular tong va kechqurun faol bo‘lib, asosan o‘tlar, urug‘lar, ildizlar va ba'zan hasharotlar bilan oziqlanadi. Ularning ovqatlanishi mavsumga qarab o‘zgarib turadi va ko‘pincha qishda giyohlar kam bo‘lganida tiynatqa o‘xshash zaharlangan o‘simliklarni iste’mol qilishi mumkin.
Reproduktiv xususiyatlari
Bu turlar yiliga bir yoki ikki marta ko‘payadi. Urg‘ochilar har safar 4-8 ta bolalar tug‘adi. Ko‘payish davri bahor oylarida boshlanadi, bolalar bahor-yoz davrida dunyoga keladi va yoz oylarida mustaqil hayotga chiqishga tayyor bo‘ladi.
Ahvoli va himoyasi
O‘rta Osiyo qunduzi ko‘pincha qishloq xo‘jaligida zarar yetkazuvchi sifatida qaraladi, chunki u maysazorlarni, ekin maydonlarini yeyishi mumkin. Shu bilan birga, u tuproq havalandirishda muhim rol o‘ynaydi, bu esa ekin rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi. Ba'zi hududlarda uning soni kamayib borayotgani sababli yovvoyi tabiatni muhofaza qilish tashkilotlari tomonidan himoya ostiga olingan.
Qiziqarli faktlar
- O‘rta Osiyo qunduzi juda hushyor va ehtiyotkor jonivordir, ko‘plab teshiklar tizimidan foydalanib, yirtqichlardan qochadi.
- Ularning teshiklari tuproqning strukturasini yaxshilaydi va tuproqdagi havoni aylanishini ta'minlaydi.
- Turli madaniyatlarda qunduzlar yer bilan bog‘liq ramziy ma'nolarga ega bo‘lgan hayvonlar sifatida qabul qilinadi.
Xulosa
O‘rta Osiyo qunduzi O‘rta Osiyo ekologik tizimining muhim qismiga kiradi. U nafaqat o‘zining biologik xususiyatlari, balki inson va tabiat o‘rtasidagi munosabatlarda ham ahamiyatga ega. Ularni himoya qilish va ularning tabiiy yashash sharoitlarini saqlash ekologik barqarorlik uchun zarurdir.
Agar sizga O‘rta Osiyo qunduzi haqida qo‘shimcha ma’lumot kerak bo‘lsa, so‘rashingiz mumkin!