Orolbo‘yi
Orolboʻyi , Quyi Amudaryo - murakkab tabiiy geografik hudud. Maʼmuriy jihatdan Oʻzbekiston va Qozogʻiston hududlarida. Uning gʻarbida Ustyurt platosi chinklari, shimolida Katta va Kichik Boʻrsiq qumliklari, Shimoli-sharqida Orolboʻyi Qoraqumi, sharqda Sirdaryo deltasi, janubi-sharqida Qizilqum choʻlining shimoliy qismi, jan.da esa Amudaryoning hozirgi deltasi joylashgan. Orol dengizi Shimoli-sharqiy va janubiy qismlarida suv sathining pasayishi natijasida vujudga kelgan hududlar (Orolqum) mavjud.
Orol dengizi choʻkmasi yuqori neogenning oxiri (pliotsen)da tarkib topgan. Geologlarning fikricha, oʻsha davrda Moʻynoq yarim orol — Vozrojdeniye — Borsakelmas orollari boʻylab meridianal yoʻnalishda Ustyurt chinkining vujudga kelishi boshlangan. Orol choʻkmasini birinchi marta yuqori pliotsenda, Kaspiyning Oqchagʻil transgressiyasi davrida suv bosgan. Oqchagʻilning koʻldengiz yotqiziklari (mergel, gil, qum, qumtoshlar) O.dagi Qoʻshxonatov va Beltov balandliklarida saqlangan. Kaspiyning apsheron transgressiyasi davrida Orol choʻkmasini ikkinchi marta suv bosgan, uning yotqiziqlari (qalin qum-gil) Amudaryo deltasida toʻrtlamchi davr yotqiziqlari ostida mavjud. Oʻrta toʻrtlamchi davrda Amudaryo shimoliy tomonga buriladi. 2-ming yillikning ikkinchi yarmidan Amudaryo Orol choʻkmasiga quyilgan va daryoning hozirgi yoki Orol deltasi tarkib topib, natijada harakatdagi qumlar (barxanlar), baʼzi joylarda doʻng va kichik marzali qum shakllari hosil boʻlishi boshlangan. Oʻsha davrda Amudaryoning Oqchadaryo deltasi vujudga kelgan. U shimoliy va Shimoli-sharqda Sirdaryoning qad. Janadaryo deltasi bilan birlashgan. Hozirgi u yerda qum relyef shakllari pliotsenning gil, qumtosh, mergel, togʻ jinslaridan tashkil topgan qoldiq balandliklar (Buzgul — 95 m, Uchtagan — 414 m, Jomontov — 102 m va boshqalar) bor.
Amudaryoning hozirgi delta yuzasi daryoning koʻplab eski va yangi oʻzanlari bilan murakkablashgan. Deltada qoddiq denudatsion balandliklar: Beltov (142 m), Qushxonatov (138 m), Qiziljar (118 m), Moʻynoq (86 m) va boshqa mavjud. O.ning janubiy qismida kishda havo temperaturasi —7,6, —8,8°, yozi issiq, iyulning oʻrtacha temperaturasi 25,9°, 28,3°, yillik yogʻin 75– 120 mm. Oxirgi yillarda Orol dengiziga quyiladigan suv miqdori juda ka-maygan, baʼzi yillar yezda Taxiatoshdan quyida suv butunlay boʻlmaydi.
Natijada koʻplab koʻllar qurib qoldi. Tuproq qoplamining xususiyatlari ham oʻzgardi, grunt suvlarining sathi pasaydi, shoʻrxokzorlar maydoni keskin kengaydi, choʻllashishning kuchayishi sababli toʻqaylarning asosiy kis-mi quridi. Qamishzor, toʻqay oʻrnida endilikda yulgunzorlar, bir yillik shoʻralar tarkib topgan. Oʻsimliklarning degradatsiyasi kuchayishi bilan yaylovlar mahsuddorligi, hayvonlar turi va soni kamayib ketdi. Oqibatda, ushbu hududda bir-biri bilan bogʻliq boʻlgan geoekologik muammolar vujudga keldi.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Orolbo‘yi — O‘zbekiston va Qozog‘iston hududida joylashgan hudud bo‘lib, Orol dengizi atrofi va uning yaqiniga to‘g‘ri keladi. Orolbo‘yi geografik, ekologik va iqtisodiy jihatdan muhim ahamiyatga ega. Quyida Orolbo‘yi haqida batafsil ma’lumot beraman.
Orolbo‘yning geografik joylashuvi
Orolbo‘yi Markaziy Osiyoda, asosan Qozog‘istonning janubi-sharqiy va O‘zbekistonning shimoli-g‘arbiy qismlarini qamrab oladi. Bu hudud eski Orol dengizining qirg‘oqlari bo‘lib, hozirgi kunda dengiz suvlari juda kamayib, Orol dengizining kichik qoldiqlaridan holatga kelgan. Orolbo‘yi hududida katta sho‘rlangan cho‘llar va qurigan dengiz tubi joylashgan.
Ekologik muammolar
Orolbo‘yida yuzaga kelgan eng yirik ekologik muammo bu Orol dengizining keskin qisqarib ketishi hisoblanadi. 1960-yillardan boshlab Amudaryo va Sirdaryodan suv olib, Markaziy Osiyoda paxta va boshqa ekinlarni sug‘orish uchun foydalanilgan. Bu oqibatda daryo suvlarining katta qismi Orol dengiziga yetib bormay qolgan va uning darajasi sezilarli darajada pasaygan.
Natijada quyidagi ekologik muammolar yuzaga kelgan:
- Orol dengizining qurishi — dengiz maydoni 90%-ga kamaygan.
- Tuproq sho‘rligining oshishi — tuproq sho‘rlanib, qishloq xo‘jaligi uchun yaroqsiz bo‘lib borgan.
- Shamol eroziyasi va chang bo‘ronlari — qurigan dengiz tubidan ko‘chayotgan sho‘rlangan changlar atrof-muhitga zarar yetkazmoqda.
- Sog‘liq muammolari — mahalliy aholining sog‘lig‘i zarar ko‘rmoqda, asosan nafas yo‘llari kasalliklari ko‘paygan.
Iqtisodiy ahamiyati
Orolbo‘yining iqtisodiy ahamiyati ancha kamaygan. Avval bu hudud baliqchilik va oqova-tashish sanoati bilan mashhur bo‘lgan, lekin dengiz qisqarishi bilan baliqchilik sanoati deyarli to‘xtagan. Sug‘oriladigan yerlar soni kamayib, paxta yetishtirish ham ta’sirlangan.
Qayta tiklash va boshqaruv choralari
So‘nggi yillarda hukumatlar va xalqaro tashkilotlar Orol dengizini qisman tiklash uchun ko‘plab loyihalarni amalga oshirishmoqda. Masalan, Qozog‘istonda Sardoba suv ombori qurilib, Shimoliy Orol qismiga suv yuborilishi boshlandi. Shuningdek, ekologik muammolarni hal qilish va hududni barqaror rivojlantirish uchun turli chora-tadbirlar ko‘rilmoqda.
Xulosa
Orolbo‘yi nafaqat O‘zbekiston va Qozog‘iston uchun, balki butun Markaziy Osiyo uchun ekologik va iqtisodiy muammo manbai bo‘ldi. Hududning ekologik holatini yaxshilash va iqtisodiy rivojlanishini ta’minlash uchun xalqaro hamkorlik va mahalliy harakatlar zarur.
Agar siz Orolbo‘yi yoki boshqa mavzular bo‘yicha batafsilroq ma’lumot lozim bo‘lsa, ayting!