Oʻrgimchakkanalar
Oʻrgimchakkanalar — oʻrgimchaksimonlarga mansub kanalar oilasi. Texnika, poliz ekinlari hamda mevali daraxtlar ashaddiy zararkunandasi. Oʻ.ning oddiy oʻrgimchakkana Oʻ. atlant oʻrgimchakkanasi, bogʻ oʻrgimchakkanasi meva qoʻngʻir kanasi, meva qizgʻish kanasi (Tetranychus urticae Koch.) kabi 100 ga yaqin turi maʼlum.
Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida koʻp uchraydigan oddiy Oʻ. — hammaxoʻr zararkunanda. Yetuk hasharoti tana uz. 0,4—0,5 mm, 4 juft oyokli, tanasining ustki qismida 26 ta ingichka tukchalari bor, rangi yozda sargʻishkoʻkimtir, kuzda, qishda va erta bahorda qizgʻish yoki qizil. Tuxumi sharsimon (0,1 mm), yaltiroq, koʻkimtir. Lichinkasi 0,13—0,19 mm, uch juft oyoqli. Nimfalari 0,13—0,15 mm. Oʻsimlik shirasi bilan oziqlanadi, oʻsimlik bargining orqa tomoniga uya yasaydi, shu joyda rivojlanadi. Erkagi urgʻochisiga nisbatan 2-marta kichik. Rivojlanish siklida tuxum, lichinka, pronimfa, deytnoma va yetuk hasharot (imago) davrlarini oʻtaydi. Yetuk urgʻochilari 40 kungacha yashaydi va 140—600 tagacha tuxum qoʻyadi. Harorat koʻtarilishi bilan rivojlanishi tezlashadi. Tuxumlardan 2—3 kunda lichinkalar chiqadi. Yiliga 12—18-martagacha avlod beradi. Oʻ. kuzda qaysi dalada oziqlagan boʻlsa oʻsha yerda yoki uning yaqinida imago holida tuproq yuzasi va tagida hamda tut daraxtlarida qishlaydi. Qishning — 28° dan ortiq sovugʻi, bahorda esa dambadam yogʻadigan jala Oʻ.ni koʻplab nobud qiladi. Oʻ. mart oyida, oʻrtacha havo harorati 12—14° da qishlovdan chiqib, begona oʻtlarda birinchi avlodni oʻtaydi. Begona oʻtlar quriy boshlagach (may oyining 2-yarmida), gʻoʻza, poliz ekinlari (bodring), soya va mevali daraxtlargaoʻtadi. Oʻ. oʻzi ajratgan oq ipakchalari bilan oʻsimlik barglarini butkul qoplab oladi va hujayra shirasini soʻrib, xloroplastlarni yemiradi. Natijada barglarda qizgʻish dogʻlar paydo boʻladi, keyinchalik dogʻlar bir-biriga qoʻshilib barglar qoʻngʻir tusga kiradi va vaqtidan erta toʻkilib ketadi, oʻsimlik mevalari yaxshi rivojlanmay nobud boʻladi. Atl ant oʻrgimchakkanasi odsiy Oʻ.ga oʻxshash; beda, yoʻngʻichqa, nok, olma va boshqalar mevali daraxtlarni ham zararlaydi.
Kurash choralari: kuzda ekin poyalari daladan chiqarib tashlanadi; begona oʻtlar yoʻqotiladi, vegetatsiya davrida daraxtlar va ekinlarga oltingugurt kukuni bilan ishlov beriladi; erta bahorda mevali daraxtlarga akaritsidlar purkaladi. Shuningdek, Oʻ.ga qarshi biologik kurash usulida nuqtali kanaxoʻr (stetorus), yirtqich kana (orius), kanaxoʻr trips va oltinkoʻzlar lichinkasidan foydlaniladi.
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Oʻrgimchakkanalar (Ilmiy nomi: Araneae) — O‘rgimchaklar turkumiga mansub hoshiyasiz hasharotga o‘xshash, ammo alohida sinf hisoblangan hayvonlardir. Ular eng ko‘p turlari bilan yer yuzasida tarqalgan va juda muhim ekologik ro‘l o‘ynaydi.
Tashqi tuzilishi va xususiyatlari
O‘rgimchakkanalarning tana tuzilishi ikki asosiy qismdan iborat: bosh-ko‘krak (sefalotoraks) va qorin (abdomen). Ularning bosh-ko‘krak qismida yuz, ko‘zlar, og‘iz apparatlari, va to‘r to‘qish uchun maxsus bezlar joylashgan. O‘rgimchakkanalarning oltita yoki sakkizligi ko‘zi mavjud bo‘lib, ular eng ko‘pi bilan 8 ko‘zga ega bo‘lishadi.
Quyidagi xususiyatlari ularni boshqa hasharotlardant farq qiladi:
- Oyoqlari: 8 ta oyoq bilan ta’minlangan, bu esa ularni hasharotlardan farqlantiradi, chunki hasharotlarning odatda 6 ta oyoqlari bo‘ladi.
- To‘r to‘qish: Ko‘pchilik o‘rgimchakkanalar o‘z ovqatini ushlash va yashash hududini belgilash uchun maxsus ipak to‘rlar yasaydi. To‘r ipi maxsus bezlardan chiqariladi.
- Og‘iz boshi: Ularning og‘iz boshi ikki qismlidir, biri — tentakullagan (chelicerae), u zahar ishlab chiqaradi va ovqatni zaharlaydi, ikkinchisi esa tomiradi (pedipalps) qimmatli oziqlanish vazifasini bajaradi.
Hayot aylanishi va ovqatlanish
O‘rgimchakkanalar yirtqich hayvonlardir. Ular asosan hasharotlar, masalan, chivinlar, chumolilar va boshqalarni ushlab, zaharini oqizib hujum qilish orqali o‘ldiradilar.
Ularning hayot aylanishi tuxumdan boshlanadi. Tuxumdan chiqqan yosh o‘rgimchakkanalar kichik va tajribasiz bo‘lishiga qaramay, asta-sekin kattalashib, ko‘p turlari uchun qishlash davriga kiradilar.
Turlari
Dunyo bo‘ylab taxminan 45 000 dan ortiq o‘rgimchakkanalar turi mavjud. Ular turli muhitlarda yashashi mumkin, jumladan o‘rmonlar, cho‘llar, suv bo‘yida va hatto odamlar maskanlarida ham topiladi.
Inson va o‘rgimchakkanalar
O‘rgimchakkanalar ko‘pincha odamlar uchun foydalidir, chunki ular hasharotlarni nazorat qiluvchi tabiiy «pestitsid» hisoblanadi. Ba’zi turlari toksik zaharni odamga zarar yetkazishi mumkin bo‘lsa-da, ko‘pchiligi insonlar uchun zararli emas.
Qiziqarli faktlar
- O‘rgimchak ipi eng kuchli tabiiy tolalardan biridir.
- Ba’zi o‘rgimchakkanalar suv yuzasida yoki suv ostida yashay oladi.
- Ba’zi turlari ovqatlanish usulida ixtirochilik qilib, o‘z to‘rlarini har xil shaklda quradilar.
Xulosa
O‘rgimchakkanalar biologik xilma-xillik va tabiiy muvozanatda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan juda qiziqarli va ko‘p qirrali hayvonlardir. Ularning o‘rganilishi ekologiya va biomaterialshunoslik sohalarida yangi imkoniyatlar ochadi.