Oʻq-yoy

Kamon , kamalak, yoy, oʻq-yoy — mezolit davrida (miloddan avvalgi 10—5 ming yillik) ibtidoiy ovchilar tomonidan ixtiro qilinib, 17-asrgacha baʼzi joylarda 20-asrgacha qoʻllanilgan ov va jang quroli. Hamma xalq va qabilalarda (Avstraliya va Mikroneziyadan tashqari) qoʻllanilgan. Kamonning ixtiro qilinishi kishilik tarixida ulkan yutuq boʻlgan. U ibtidoiy odamlarning parranda va darrandalarni ovlashda juda qoʻl kelgan. Kamon aslini olganda inson tomonidan ixtiro etilgan birinchi mexanizm edi. Kamon yengilligi, qulayligi, moʻljalga bexato urishi hamda tez otishi jihatidan oʻzidan oldin ishlatib kelingan itqitiladigan diskdan ustun turgan. Kamonning keng tarqalishi ibtidoiy ovchilikning yanada taraqqiy etishiga imkon berdi, ovchilarning kundalik mehnatini yengillashtirdi, ularga ozmi-koʻpmi oziq-ovqatni gʻamlab olishlariga imkon tugʻdirdi.

Kamon 2 qismdan iborat: egma choʻp; tirkash. Kamonning egma choʻpi sariq tol, sambit, yovvoyi jiyda va jingʻil shoxidan yasalib, uning ikki uchiga baʼzan suyak yoki qimmatli metall qoplangan. Kamonning tirkashi, asosan, paydan qilingan.

Kamonning 2 xili mavjud: oddiy Kamon; murakkab Kamon Oddiy Kamon yarim doyra shaklida. Murakkab Kamon esa yoyilgan qoʻsh qanot shaklida. Murakkab Kamon asrlar davomida takomillashib borgan. Asosan, Sharq xalqlari qoʻllagan. Murakkab Kamon Oʻrta Osiyo xalklariga miloddan avvalgi 1-ming yillikdan maʼloʻm. U Oʻrta Osiyo xalqlari harbiy texnikasida soʻnggi oʻrta asrlarga qadar eng muhim jangovar qurol vazifasini bajarib kelgan. Xunnular davrida (miloddan avvalgi 3-asr) turkiy qavmlar Kamon oʻqini otganda hushtak tovushini eslatuvchi yangi turini ixtiro etishgan; hunnular saltanatini vujudga kelishida uning roli katta boʻlgan. Manbalarga koʻra, oʻrta asrlarda Kamon oʻqi 500–600 m.dan ziyod masofaga yetgan. Qadimdan hozirgacha Kamondan oʻq otish sportning muhim turlaridan biri boʻlib musobaqalar uyushtiriladi. Musobaqalarda Kamon oʻqi 900 m gacha masofaga borgan.

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Oʻq-yoy — bu qadimiy otliq jangchilarning asosiy quroli hisoblangan kurashish vositasi. U odatda yog‘ochdan yasalgani uchun engil va qulay bo‘lib, uzoq masofadan nishonga yo‘naltirish imkonini beradi. Oʻq-yoy turli tarixiy davrlarda va madaniyatlardagi jangchilar tomonidan keng qo‘llangan.

Oʻq-yoyning tuzilishi

Oʻq-yoy asosan ikkita asosiy qismdan iborat:

Yoy — egiluvchan va kuchli materialdan qilingan (masalan, qarg‘a sochi, yog‘och, sut, metall qatlamlaridan iborat). Yoyning vazifasi cho‘zilgach, qaytib bukilayotganida energiyani o‘qga uzatish.
Oʻq — yupqa va uzun tayoqcha bo‘lib, odatda yog‘ochdan yasaladi, uch qismidan iborat bo‘lishi mumkin: katta uchi (orqa qismi), o‘rtasi va uch qismi (nishonga qarshi yo‘naltiriladigan qism).

Oʻq-yoyning ishlash printsipi

Yoy egilganda uning ichida energiya to‘planadi. Bu energiya ozod qilinganida, unga bog‘langan o‘q tez va kuchli sur’atda uchib, nishonga zarba beradi. Bu qurol otliq janglarda uzoq masofadan dushmanni zararsizlantirish imkonini yaratgan.

Tarixiy ahamiyati

Oʻq-yoy qadimiy davrlardan boshlab turli xalqlar tomonidan qo‘llanilgan. Masalan, qadimgi Mesopotamiya, Misr, Xitoy, Hindiston, eramizdan oldingi va keyingi davrlarda evropalik, osiyolik jangchilarda keng tarqalgan. O‘rta asrlarda ham o‘q-yoy qimmatbaho qurol sifatida qaralib, turnirlarda va harbiy yurishlarda ishtirok etgan.

Oʻq-yoyning turlari

Oddiy yoy — bir qismdan iborat va qaytarilmaydigan.
Qaytariluvchi yoy (kompozit yoy) — bir nechta qatlamlardan iborat bo‘lib, kuch va elastiklikni oshiradi.
Turkiy yoy (yoki seldjukk yoy) — kichikroq va egriroq shaklda bo‘lib, ot ustidan o‘q uzishda qulay.
Evropa uzun yoylar (longbow) — uzun va kuchli materiallardan yasalgan bo‘lib, uzoq masofaga zarba berishga mo‘ljallangan.

Zamonaviy foydalanish

Bugungi kunda oʻq-yoy sport va ovchilik sohalarida ishlatiladi. Archery (oʻq-yoy sporti) xalqaro darajada keng tarqalgan sport turi hisoblanadi. Zamonaviy oʻq-yoylar materiallari sifatida karbon, alyuminiy, plastmassa ishlatiladi, bu esa qurolning mukammalligini oshiradi.

Xulosa

Oʻq-yoy insoniyat tarixida jang san’ati va ovchilikda muhim rol o‘ynagan qurol bo‘lib, uning qobiliyatlari va texnologiyasi zamon o‘tishi bilan yanada takomillashgan. Bugungi kunda ham u sport va madaniy meros sifatida qadrlanmoqda.