Oq-Qal’a

Oq-Qalʼa (turkm. Ak gala; shuningdek yana Adak, Yangishahar degan nomlari mavjud) – Turkmanistonning oʻrta asrlardagi shahalaridan (qal’asi) biri, Amudaryoning Sariqamish deltasidagi Toshhovuz viloyati hududida joylashgan qadimiy shahar xarobalaridan biri hisoblanadi.

Tarixi

Amudaryoning eski oʻzani Daryoliq 13-asrda Amudaryodagi toʻgʻonni vayron qilgan moʻgʻul bosqinchilarining Xorazmga olib kelgan vayronagarchiliklari natijasida vujudga kelgan. Daryoning sharqirab oqayotgan suvlari dastlab Xorazm poytaxti Gurganj shahrini, soʻngra qadimda Amudaryoning Kaspiy dengiziga olib boradigan Sariqamish deltasi va Oʻzboy oʻzanlarini toʻldirgan. Bu toshqindan turkman qabilalari muvaffaqiyatli foydalanib, 14-asr oxiriga kelib bu yerlarda ulkan sugʻorish tarmogʻini yaratganlar. Tarixchilarning fikriga koʻra, aynan oʻsha paytda Daryoliq oʻzanlaridan biri boʻyida Oq-Qalʼa shahri qurilgan boʻlib, uning hududida turkman qabilalar istiqomat qilgan.

Tavsifi

Oq-Qal’aning qal’a devorlari gil gʻishtdan qurilgan boʻlib, balandligi 6 metrga koʻtarilgan, poydevor qalinligi esa ikki metrdan oshiqroq bo‘lgan. Devorlar boʻylab tashqi tomondan teshiklari boʻlgan kamon otishga moʻljallanga joylari mavjud va minoralarda ikki qavatli kamon otish uchun qoʻshimcha joylar va ikki qator zaxira kamonchilari uchun qoʻshimcha joylar mavjud, butun qal’a keng xandaq bilan oʻralgan. Qal’a devorlaridan butun qal’a boʻylab kengligi 8 metr boʻlgan toʻgʻridan-toʻgʻri asosiy koʻchaga yoʻnalgan yoʻlaklar mavjud va bu yoʻlaklarning oxiri hovuzlarning yashirincha kirish joyiga olib chiqgan. Shuningdek, qal’a hududida loydan qurilgan turar-joy binolarini tashkil etuvchi koʻndalang koʻchalar boʻlgan, ularning koʻpchiligining poydevori tosh plitalardan qurilgan.

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Oq-Qal’a — bu O‘zbekiston hududida joylashgan tarixiy yodgorliklardan biridir. Uning nomi o‘zbek tilida “Oq qal’a” — ya’ni “Oq qal’a” yoki “Oq qal’a minorasi” degan ma’noni anglatadi. Oq-Qal’a ko‘pincha qadimiy qal’alar va arxitektura yodgorliklari sifatida e’tirof etilgan.

Oq-Qal’a haqida qisqacha ma’lumot:

Tarixiy ahamiyati. Oq-Qal’a ko‘plab qadimiy davrlarga taalluqli bo‘lib, u o‘z vaqtida mudofaa va strategik nuqta sifatida xizmat qilgan. Bu qal’alar o‘zining shunchaki harbiy ahamiyatiga ko‘ra emas, balki me’moriy va madaniy qimmatga ega bo‘ladi.
Me’moriy xususiyatlari. Oq-Qal’alar ko‘pincha baland devorlari, minoralari va ichki inshootlari bilan ajralib turadi. Ular ko‘p hollarda shaharlarning mudofaasida muhim rol o‘ynagan.
O‘zbekiston hududidagi joylashuvi. Oq-Qal’a O‘zbekistonning turli hududlarida, xususan, Samarqand, Buxoro, Xiva kabi qadimiy shaharlarda topilishi mumkin. Har bir hududdagi Oq-Qal’a o‘ziga xos tarix va tashkiliy struktura bilan ajralib turadi.
Madaniy meros. Bugungi kunda Oq-Qal’alar O‘zbekistonning tarixiy va madaniy merosi sifatida muhofaza qilinmoqda, turizm uchun jozibali sahnalardan biridir.

Misol uchun Samarqandning Oq-Qal’a minorasi yoki Buxorodagi qal’a qoldiqlari Oq-Qal’a arxitekturasi va tarixining yorqin namunalaridan hisoblanadi.

Umuman olganda, Oq-Qal’a deganda O‘zbekiston tarixida muhim o‘rin tutgan, mudofaa maqsadida qilingan qal’alar tushuniladi. Ular o‘zining tarixiy, arxitektura va madaniy ahamiyati bilan ajralib turadi. Oq-Qal’alar O‘zbekistonning o‘tmishini o‘rganishda va kelajak avlodlarga yetkazishda muhim ahamiyatga ega.