O'n Ikki Maqom Tizimi



Oʻn ikki maqom , Oʻn ikki maqom tizimi  — 13—17-asrlarda Oʻrta va Yaqin Sharq mamlakatlari kasbiy musiqa amaliyotida qoʻllangan nazariyamaliy tizim. Us toz musiqachi va olimlarning bastakorlik va xalq ijodiyoti namunalarini muayyan taʼlimot (tasavvuf) asosida maʼnaviy va badiiy yaxlit holga keltirish ustida olib borgan izlanishlari natijasida yuzaga kelgan. Dastlab Safiuddin alUrmaviy va Qutbiddin Sheroziylarning musiqaga doir asarlarida ilmiy jihatdan ishlab chiqilgan va keyingi asrlarda Xoja Abdulqodir Marogʻiy, Abdurahmon Jomiy, Zaynulobidin Husayniy, Najmiddin Kavkabiy, Darvishali Changiy va boshqalar tomonidan ijodiy davom ettirilgan. Ushbu ilmiy anʼanaga koʻra, tizimning tarkibi muayyan darajali pardalar uyushmalari — 12 maqom, 6 ovoza, 24 shoʻʼba, 3 rang va 24 murakkabot kabi guruhlarni oʻz ichiga olgan. Noiniy, Darvishali Changiy va boshqalar mualliflar koʻrsatishicha, 12 maqom guruhi paygʻambarlar [Odam Ato, Nuh, Yaʼqub, Ayyub, Dovud, Sulaymon, Muso, Muhammad (as)]dan qolgan maʼnaviy meros asosida aniqlab olingan hisoblanadi. 12 maqomning serjihat (zohiriybotiniy) maʼnolar bilan yoʻgʻrilgan umumiy va xususiy nomlari boʻlgan. Umumiy nomlari „doira“, „halqa“, „jamʼ“ kabi atalib, ularning mukammallik darajasiga va, ayni paytda, cheksiz samoda mavjud barcha harakatdagi olamlarning oʻzaro bogʻlikdigi va birligi gʻoyasiga ishora etgan. Jumladan, musiqiy risolalarda Oʻn ikki maqomm. pardalari turli (kattakichik) hajmdagi doiralar shaklida ustmaust aks ettirilgan boʻlib, bir (ilk) doiradan keyingi doiralargacha izchil (navbatmanavbat) oʻtilganda ularning boshlangʻich (tayanch) pardalari muntazam ravishda bir bosqichga yuksalib borgan. Natijada yuksalib boruvchi aylanma harakat yuzaga kelgan va u eng kichik doira bilan nihoyasiga yetgan.

Oʻn ikki maqomm.ning xususiy nomlari zanjirida ham tariqat maqomlariga bogʻliq maʼnaviy yuksalish gʻoyasi oʻziga xos tarzda inʼikosini topgan. Bunda 1"Ushshoq" maqomi — yoʻl (tariqat)ga talabgor davrasini, 2 „Navo“ — ularning ishq quyini (navo chekishni), 3"Busalik" (Abu Salik — Ahd otasiga ishora) — oshiqning tariqat yoʻliga kirishga ahd bogʻlanishini anglatadi. Keyingi 7 maqom nomlarida oshiqlarning „yoʻl“ sayrlari va manzillari ulugʻ haj safariga qiyos etilgan. Shunga qoʻra, 4 „Rost“ — toʻgʻri (tariqat) yoʻlini, 5 „Husayniy“ — pirumurshid (yoʻl boshchi)ni, 6 „Hijoz“ — Makkai Mukarrama va Madinai Munavvara shaharlari joylashgan sarhadyoʻlning asosiy maqsad timsolini, 7 „Rohaviy“ — yoʻl (suluk)ni, 8 „Zangula“ (tuya boʻyniga ilinadigan qoʻngʻiroq) — yoʻldagi karvon timsolini, 9 „Iroq“ va 10 „Isfahon“ — maqsadga yaqin kelishlik maʼnolarida keladi. Zero haj (Hijoz) yoʻlida Iroq mamlakatining bepoyon choʻllaridan oʻtilgan, „Isfahon“ esa ana shu maqsadga yaqin kelishlikni ramz etadi. Soʻngti ikki maqom — 11 „Zirafkand“ (toʻshak, yotish payti) va 12 „Buzurg“ (ulugʻ, buyuk) nomlarida safarbarlik harakati poyoniga yetganligi anglashiladi. Zirafkandning yana bir qoʻshimcha nomi — „Koʻchak“ (kichik) boʻlib, u oʻzidan soʻng kelgan „Buzurg“ (katta) bilan oʻzaro nisbatda soʻfiylarning kichik (inson) va katta olamning oʻzaro birligi, uygʻunligi haqidagi soʻfiyona qarashlarga ishora etilgan. Oʻn ikki maqomm. nomlari tasavvuf adabiyotida ham asosan ulugʻ yoʻl safarini ifodalash uchun qoʻllanib kelingan:Gar Sifohonda Navo topmasang, ey yori Buzurg ,Qilgʻasan azmi Iroq, aylab ohangi Hijoz.

Oʻn ikki maqomm. tizimidan oʻrin olgan ovoza vashoʻʼba guruhlari pardalarining sifat tuzilishi nuqtai nazaridan 12 maqomdan keyingi darajalarni tashkil etadi. Jumladan, shoʻʼbalar guruhida Sharq xalqlari (turk, eron, arab va boshqalar) qadimiy kuyashulalarining ohanglari tovushqatorlar tarzida tasnif etilgan. Ular kasbiy musiqa kesimida mustaqil badiiy qiymatga ega boʻlmagan koʻrinadi. Chunki ular, asosan, ikki (Dugoh, Mubarqaʼ), uch (Segoh, Rakb, Zovuliy) toʻrt (Chorgoh) kabi tarkibi kam sonli nomukammal tovushlar uyushmasidan iborat boʻlgan. Ularni talab (komillik) darajasiga qadar rivojlantirish maqsadida 12 maqomning har biriga ikkitadan shoʻʼba biriktirilgan. Bunda Oʻn ikki maqomm.ning mukammal pardalari musiqiy yoʻl (suluk) oʻrnida namoyon boʻlib, shoʻʼba kuy tuzilmalari esa muayyan maqomning parda bosqichlariga tayangan holda rivojlantirilgan. Mas, ikki pogʻonali Dugoh shoʻʼbasi Husayniy maqomiga, uch pogʻonali Segoh shoʻʼbasi Hijoz maqomiga, toʻrt pogʻonali Chorgoh shoʻʼbasi Zangula maqomi pardalariga bogʻlangan. Oʻn ikki maqomm. tizimining Oʻrta Osiyoda uzilkesil shakllanishi va uning mumtoz koʻrinishlari qaror topishi Amir Temur va Temuriylar davriga toʻgʻri keladi. Mazkur tizimning tarixiy rivojlanishi pirovardida Shashmaqom, Xorazm maqomlari hamda Fargʻona—Toshkenpg maqom yoʻllari yuzaga kelgan.

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

O‘zbek xalq musiqasining boy meroslaridan biri bo‘lgan O‘n Ikki Maqom tizimi (yoki qisqacha Maqomlar tizimi) o‘ziga xos an’anaviy musiqiy shakl va uslub hisoblanadi. U Markaziy Osiyo, xususan, O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Turkiya, Eron va boshqa mamlakatlardagi turli xalq musiqalarida keng tarqalgan.

O‘n Ikki Maqom Deganda Nima Nazarda Tutiladi?

O‘n Ikki Maqom — bu an’anaviy turkiy-musulmon musiqiy tizim bo‘lib, unda 12 ta asosiy maqom (modalar, yoki makamlar) mavjud. Maqom so‘zi arabchadan olingan bo‘lib, “joy”, “holat” yoki “tuman” degan ma’nolarni anglatadi. Musiqada esa maqom turli notalar ketma-ketligi va ularning o‘zaro munosabatlarini ifodalovchi melodik shakl yoki moda hisoblanadi.

Maqom Tizimining Xususiyatlari:

  1. Modalar va Melodiyalar: Har bir maqom o‘ziga xos madde (asosi) va unga bog‘liq turli ornamentlar, melodik yo‘nalishlar, ritmik bo‘linishlarga ega. Maqomlarda ishlatiladigan notalar boshqa o‘n ikki tonli tizimdan farq qiladi, chunki maqomlarda mikrotonal intervallar (ya’ni yarim ton va undan kichik intervalar) mavjud.

  2. Maqomlar Tartibi: Har bir maqom ma’lum bir kayfiyat, ruhiy holat, mavzu bilan bog‘liq bo‘lib, ularning ijro usullari va ohanglari boshqacha. Masalan, ayrim maqomlar qayg‘uli, ayrimlari quvnoq, boshqalari ruhiy uyg‘unlikni ta’minlovchi bo‘ladi.

  3. Ijro Usullari: Maqomlar odatda vokal (qo‘shiq) va instrumental shaklda ijro etiladi. An’anaviy cholg‘u asboblari (dutar, tanbur, nay, gijjak va boshqalar) maqom ijrosida katta rol o‘ynaydi.

  4. O‘zbekiston Maqom An’anasi: O‘zbek maqomi asosan shashmaqom deb ataluvchi keng yirik tizimga kiradi. Shashmaqom — “olti maqom” degan ma’noni anglatadi, ular orasida 6 dan 12 gacha maqom bo‘lishi mumkin. Shashmaqomda maqomlar o‘zaro bog‘langan, alohida dastur shaklida ijro etiladi va bu O‘zbek xalqining milliy musiqiy merosining asoslaridan biridir.

Asosiy 12 Maqom Nomi (umumiy ro‘yxat):

  1. Rast
  2. Dugoh
  3. Bayot
  4. Segoh
  5. Chahargoh
  6. Nava
  7. Homayun
  8. Shur
  9. Shohrux
  10. Mahur
  11. Isfahon
  12. Bayati Turk

Har bir maqom o‘ziga xos melodik xususiyatlar va qo‘shimcha bo‘laklardan tashkil topgan.

Maqomning Madaniy Ahmiyati:

O‘n Ikki Maqom tizimi o‘zbek xalqining tarixiy va madaniy boyligini namoyon etadi. Ushbu maqomlar orqali xalqning turli hissiyotlari, dunyoqarashi, falsafasi musiqiy til orqali ifodalanadi. Maqom san’ati qadim zamonlardan bugungi kungacha rivojlanib kelmoqda va hamon yangi talqinlar bilan boyitilmoqda.

Xulosa:

O‘zbek musiqasidagi O‘n Ikki Maqom tizimi — bu an’anaviy notalar va uslublardan tashkil topgan noyob musiqiy tizim bo‘lib, u xalqning ruhiy va madaniy hayotini ifodalashda muhim vositadir. Bu tizim orqali professional musiqachilar va bastakorlar o‘z ifodalarini yaratadilar, shuningdek, xalq musiqasi asrlar davomida avlodlardan avlodlarga yetib kelmoqda.

Agar siz qo‘shimcha ma’lumot, maqomlarning har biri haqida batafsil ma'lumot yoki uning ijro usullari haqidagi izohlarni xohlasangiz, so‘rashingiz mumkin!



Loyiha rivoji uchun hayriya qiling: 9860 3501 4465 8134. @Shaka_rj
Maqsad sun'iy intellekt javoblarini ko'paytirish

Uzpedia.uz