Omonimlar

Omonimlar (omo ... va yun. oputa — nom, ism) — umumiy maʼno unsurlariga ega boʻlmagan, tasavvuriy bogʻlanmagan, lekin bir xil yozilib, bir xil aytiladigan soʻzlar; ular orasida semantik aloqa boʻlmaydi. Ana shunday soʻzlarning tilda mavjud boʻlishi va shunga bogʻliq hodisalar omonimiya deyiladi. Omonimlarning lugʻaviy va grammatik koʻrinishlari farqlanadi.

Omonimlarning tilda paydo boʻlish sabablari turlichadir: avvallari har xil aytilib, bir xil eshitiladigan soʻzlar talaffuzining tarixiy jarayonda tovush almashinishi yoki talaffuz oʻzgarishi natijasida bir-biriga mos kelib qolishi; (ot — ism, ot — hayvon; oʻt — olov, oʻt — oʻsimlik) boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlarning talaffuz va yozilish jihatidan ona tilidagi soʻzlarga mos kelib qolishi (turbosqich; tur-xil, nav); tilda mavjud boʻlgan koʻp maʼnoli soʻz maʼnolarining bir-biridan uzoqlashishi (dam — nafas; dam — hordiq; dam — bosqon) va boshqa omonimlar bir yoki bir necha soʻz turkumi doirasida boʻlishi mumkin: bir soʻz turkumi doirasida omonimik uya tashkil etuvchi, yozilishi va talaffuzi aynan bir xil boʻlgan soʻzlar toʻliq yoki mutlaq omonimlar deyiladi (chang — gʻubor, toʻzon; chang — cholgʻu asbobi); faqat ayrim shakllardagina mos keladigan, boshqa-boshqa soʻz turkumlariga mansub soʻzlar notulik omonimlar, boshqacha aytganda, omoshakllar deyiladi: qoʻy (hayvon) — qoʻy (feʼlning buyruq shakli).

Omonimlar bilan bir qatorda tilda ularning alohida turlari sifatida omograflar (bir xil yoziladigan, lekin urgʻu va talaffuz bilan farqlanadigan soʻzlar: olma(meva nomi)—olma("-ma" qoʻshimchasini olgan ish-harakat), tom (uy tomi) — tom (kitob tomi) va boshqalar, hamda, omofonlar (bir xil talaffuz qilinadigan, lekin yozilishida farq qiladigan soʻzlar): yetti (son) — yetdi (feʼl); yot (begona) — yod (xotira) va hokazo. Omonimiyaning mazkur barcha koʻrinishlariga mansub soʻzlar maʼnosi asosan matn orqali bilinadi.

Omonimlar mumtoz adabiyotda tajnis sanʼati va tuyuq janrini yaratishda, askiya payrovlarida esa soʻz oʻyini va qochiriq sifatida ishlatiladi. Soʻz ustalari, ayniqsa, shoirlar (Al-Xorazmiy, Lutfiy, Navoiy, Bobur, Soʻfi Olloyor, Habibiy va boshqalar) poetik taʼsirchanlikni oshirishda omonimlar dan mahorat bilan foydalanganlar. Xorazmiyning: "Buyung sarvu sanubartek", "beling-qil", "Vafo qilgan kishilarga vafo qil" bayti yoki Alisher Navoiyning: Olmani sundi nigorim — ol, —dedi, Olma birla bu koʻngilni ol, — dedi, Soʻrdim ersa olmasining rangini, Ne soʻrarsan? — olma rangi ol, dedi.tuyugʻi buning yorqin isbotidir. Dastlabki baytda qil soʻzi 2 maʼnoda (qilga oʻxshash ingichka; qilmoq feʼlning oʻzagi) ishlatilgan boʻlsa, tuyukda ol soʻzi 3 maʼnoda ishlatilgan (buyruq feʼli; koʻngil ovlamoq; qizil rang , ol rang).

Yana qarang

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Omonimlar – bu tilshunoslikda so‘zlarning talaffuzi (tinglovda eshitilishi) bir xil, biroq ma’nosi va ko‘pincha yozilishi farq qiladigan so‘zlardir. Omonimlar til ichida juda muhim va qiziqarli hodisa hisoblanadi, chunki ular tilning boyligini va til birliklari orasidagi murakkab munosabatlarni ko‘rsatadi.

Omonimlarning turlari

Omonimlar asosan ikki turga bo‘linadi:

To‘liq omonimlar
Bu omonimlarning yozilishi va talaffuzi bir xil, lekin ma’nolari turlicha bo‘ladi. Masalan,
- “oy” – tabiiy chiroq (Oy) va vaqt o‘lchov birligi (oy).
- “ko‘z” – tana a’zosi (ko‘z), va “ko‘z” – ya’ni manzil, hudud (masalan, ‘shaharning ko‘zi’ ma’nosida).
Qisman omonimlar
Bu omonimlarning talaffuzi bir xil, ammo yozilishi farq qiladi. Masalan,
- “ota” va “otta” so‘zlari.
- “yor” (yordamchi, do‘st) va “yor” (yoriq, bo‘lak).

Omonimlarning paydo bo‘lish sabablari

Tarixiy rivojlanish: Yo‘l davomida bir xil talaffuzga ega bo‘lgan lekin ma’nosi farqli so‘zlar bir xil holga kelib qolgan.
So‘z yasovchi jarayonlar: Bir so‘zdan ma’nosi kengayishi yoki yangi so‘z yasovchi qo‘shimcha yordamida hosil bo‘lishi mumkin.
Chet tillardan kirib kelish: Ba’zida turli tillardan kirgan so‘zlar talaffuzi bir xil bo‘lib qoladi.

Omonimlarning til va matn ichidagi roli

Ma’noni aniqlashda kontekst muhim: Omonimlar til ishlatilishida noaniqliklarga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababdan gap yoki matndagi kontekst yordamida ma’no aniqlanadi.
Adabiyot va so‘z o‘yinlari: Omonimlar adabiyotda, ayniqsa she’riyat va hikoyalarda so‘z o‘yinlari uchun ishlatiladi. Ular bilan zerikarli matnga jon, hazil va ma’noli qatlamlar qo‘shish mumkin.

Misollar

“Yozda o‘qishga ketaman, yozda shaharda dam olaman.”
Bu yerda “yoz” so‘zi har ikki jumlada turli ma’noda ishlatilgan: birinchi jumlada mavsum nomi, ikkinchisida maktub yozish harakati emas.
“Ko‘p gapning ko‘zi bor.”
Bu iborada ham “ko‘z” so‘zi ikki xil ma’noda ishlatilgan: tana a’zosi va ko‘rish, diqqat markazi ma’nosida.

Xulosa

Omonimlar tilning murakkabligini va boyligini ko‘rsatadigan muhim til hodisasi hisoblanadi. Ular bilan ishlashda, ayniqsa yozma va og‘zaki nutqda ma’nolarni aniqlashtirish uchun kontekstga e’tibor qaratish zarur. Shuningdek, omonimlar yordamida tilda kreativlik va ifoda uslubi kengayadi.

Agar sizga omonimlar haqida yana chuqurroq ma’lumot yoki misollar kerak bo‘lsa, ayting, men yordam berishga tayyorman!