Olefinlar
Alkenlar — tarkibida qoʻshbogʻ boʻlgan toʻyinmagan uglevodorodlar. A.ning juda koʻp molekulalari oʻzaro birikib (polimerlanish reaksiyalariga kirishib), yuqori molekulali birikmalar hosil qiladi. Koʻpgina muhim polimerlar (polietilen, polipropilen, polistirol, poliizopren) shu yoʻl bilan olinadi (qarang Toʻyinmagan uglevodorodlar).
Olefinlar (frans. defi ant — moy hosil qiluvchi, lot. oleum — moy va facio — qilyapman), alkenlar — toʻyinmagan uglevodorodlarning gomo-logik qatori, umumiy formulasi SpN2p. Zanjiri ochiq boʻlib, bitta qoʻsh boglidir. Atsiklik birikmalarga ki-radi. O.ning eng oddiy vakili etilen SN2=SN2 boʻlganligidan ular etilen uglevodorodlari deb ham ataladi. Etilen va uning yaqin gomologlari (propilen SN2=SN—SN3, butenlar S4N8, amilenlar S5N|0 va boshqalar) koʻpincha alki-lenlar deb yuritiladi. O. Jeneva no-menklaturasiga muvofiq tegishli toʻyingan uglevodorodlarning nomiga qarab ataladi, faqat „an“ qoʻshimcha oʻrniga „en“ qoʻllaniladi va zanjirdagi qoʻshbogʻ oʻrni raqamlar bilan koʻrsatiladi. Butendan boshlab O. qatorida struktura izomeriyasi mavjud; bundan tashqari, molekulasida qoʻshbogʻ borligidan O. geometrik izomerlar holida ham boʻlishi mumkin (qarang Izomeriya). O. fizik xossasiga koʻra, toʻyingan uglevodorodlardan kam farq qiladi. Ularning qaynash temperaturasi alkanlarga Karaganda ancha past, zichligi esa bir-muncha yuqori. Kuyi O. (S2N4 dan S4N8 gacha) gaz, keyingilari S]8N36 gacha su-yuklik, undan yuqorisi qattiq moddalardir. Barcha O. rangeiz, suvda de-yarli erimaydi, spirtda oz eriydi, uglevodorod va efirlarda yaxshi eriydi. O.ning qoʻshbogʻiga vodorod, galo-genlar, vodorod-galogenidlar, suv osonlikcha birikadi (bunda moysimon suyuklik hosil boʻladi; O.ning nomi ham shundan olingan). O. oson izomerlanib, polimerlanib va sopolimerlanib qimmatbaho mahsulotlar hosil qiladi (qarang Poliolefinlar, Polietilen, Polipropilen, Poliizobutilen). Yuqori alkillanish qobiliyati O.ning muhim xossasi hisoblanadi (qarang Izooktan). O. sanoatda, asosan, neftni qayta ishlash mahsulotlari va tabiiy gazlardan olinadi. O.ning kimyoviy reaksiyalarga kirishish xususiyati yuqoriligi, arzonligi tufayli ulardan neft-kimyoviy sin-tezda plastmassalar, sintetik kauchuklar, kimyoviy tolalar va boshqa muhim sanoat mahsulotlari olishda foydalaniladi.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Alkеnilar yoki olеfinlar — bu toydirilmagan uglevodorodlarning bir sinfi bo‘lib, ularning molekulalarida kamida bitta yog‘ochsiz, ya’ni ikki tomonlama kovalent bog‘langan uglerod atomlari mavjud bo‘ladi. Alkenlar formula jihatidan CnH2n ko‘rinishida ifodalanadi, bunda n — uglerod atomlarining soni.
Alkenlar haqida umumiy ma’lumot:
-
Tuzilishi:
Alkenlarning asosiy xususiyati ularning molekulalarida kamida bitta ikki tomonlama (uglerod-uglerod) bog‘ mavjudligidir. Bu bog‘ sp2 gipridizatsiyaga ega bo‘lib, molekulaning geometriyasiga ta’sir qiladi. Ikki tomonlama bog‘ning birinchi bog‘i sigma (σ) bog‘i, ikkinchisi esa pi (π) bog‘i hisoblanadi.
-
Nomi:
Alkenlarning nomlanishi uglerod zanjirining uzunligi va ikki bog‘ joylashuvi bo‘yicha amalga oshiriladi. Misol uchun, eng oddiy alken etilen (yoki eten) C2H4 formulasiga ega.
-
Jismoniy xossalari:
Kichik molekulali alkenlar rangsiz gaz yoki suyuqlik holatida bo‘ladi. Ularning erish va qaynama harorati uglerodlar soni ortishi bilan oshadi.
-
Kimyoviy xossalari:
Alkenlar juda reaktiv bo‘lib, π-bog‘ni osongina sindirishga qodir. Bu ularning qo‘shimcha reaktsiyalarda ishtirok etishiga olib keladi. Asosiy reaksiyalari quyidagilar:
- Qo‘shimcha reaksiyalari: Alkenlar gidrogenlash (gidrogen qo‘shish), halogenlash (Cl2, Br2 qo‘shilishi) va boshqa elektrofil polimerlar bilan reaksiyaga kirishadi.
- Polimerizatsiya: Alkenlar zanjirli polimer hosil qilish uchun keng qo‘llaniladi. Masalan, polietilen alkenlarning eng ommabop polimeridir.
- Gidratatsiya: Alkenlarga suv qo‘shish reaksiyasi bo‘lib, unda olkol yoki boshqa birikmalar hosil bo‘ladi.
-
Izomeriya:
Alkenlar strukturaviy va geometrik (cis-trans) izomerlariga ega. Geometrik izomerlar ikki tomonlama bog‘ning har ikki tomonidagi atomlar joylashuvi bilan farqlanadi.
-
Ishlatilishi:
Alkenlar ko‘pincha sanoatda organik sintezda, polimer ishlab chiqarishda, yashil yoqilg‘ilar tayyorlashda va boshqalarda qo‘llaniladi.
Misollar:
- Etilen (Eten, C2H4) — eng oddiy alken, sanoatda keng tarqalgan.
- Propilen (Propen, C3H6) — polipropilen ishlab chiqarishda asosiy xom ashyo.
- Buten (C4H8) — bir necha izomerlarga ega bo‘lib, reaktivligi yuqori.
Xulosa:
Olefinlar (alkenlar) — organik kimyoning muhim sinfi bo‘lib, ular ikki tomonlama uglerod-uglerod bog‘i bilan ajralib turadi. Ularning kimyoviy faolligi va ko‘p qirrali reaksiyalari tufayli sanoat va ilm-fanda keng qo‘llaniladi.