O'g'uznoma
"OʻGʻUZNOMA" — turk shajarasi va ularning hukmdori Oʻgʻuz xoqon haqidagi epik yodgorlik; kitobiy epos. Uygʻur yozuvida bitilgan. Asarning asl nusxasi taxminan 15-asrda koʻchirilgan, Parij kutubxonasida saqlanadi. "Oʻ."ning turli variantdagi versiyalari bor. Uning eng koʻp tarqalgan varianti Abulgʻozi Bahodirxonning "Shajarayi turk" (1669) asarida saqlangan. "Oʻ." koʻp tillarga, jumladan, nemis (Doyets, 1815), rus (V.V.Radlov, 19-asrning oxiri; A.M.Shcherbak, 1959) va boshqalar tillarga tarjima qilingan. "Kitobi dadam Qoʻrqut"ning ham bir bobi "Oʻ." nomi bilan ataladi.
«Oʻgʻuznoma» dostoni turkiy xalqlarning kitobiy eposlaridan biridir. Turkiy xalqlar tarixida ikkita kitobiy doston boʻlib, «Dada qoʻrqut kitobi» va «Oʻgʻuznoma»dir.
Doston eski uygʻur-turk yozuvida bitilgan, asl matni Parij milliy kutubxonasida saqlanadi.
Dostonga urugʻchilik jamiyatidagi mif va afsonalar asos boʻlgan. Tuzilish jihatidan «Oʻgʻuznoma» Kul tigin yodgorligiga oʻxshash. Dostondagi mifologik qatlam, oʻgʻuzning aniq bir geografik muhitdagi faoliyati shundan dalolat beradi. «Oʻgʻuznoma»ning boshlanmasida ham shunday xususiyat mavjud boʻlib, urugʻlarning paydo boʻlishiga oid afsonalar bilan turkiy urugʻlardan Ashin urugʻining paydo boʻlishiga oid afsona oʻrtasidagi uygʻunlik, qadimgi turk davridagi kultlar — daraxt, boʻri, osmon kultlarining qadimgi turkiy yodnomalarda va «Oʻgʻuznoma»da umumiyligi ham mazkur dostonning taraqqiyot yoʻlini belgilaydi.
«Oʻgʻuznoma» ikki qismdan iborat. Birinchi qism mifologik qatlam boʻlib, bunga Oʻgʻuzning gʻayritabiiy tugʻilishi va gʻayritabiiy ulgʻayishi, yovuz shunqorga qarshi kurashishi va uni oʻldirishi lavhalari kiradi. Ikkinchi qismi esa tarixiy dostonlarga xos voqealardan iborat. Bu qismga Oʻgʻuzning uylanishi, farzandlarining tugʻulishi, jang lavhalari va turli mamlakatlarni bosib olishi, oʻgʻillariga oʻz qoʻl ostidagi yurtlarni boʻlib berishi lavhalari kiradi.
Ilmiy adabiyot
A.M. Sherbak. Oguz-name. Muxabbat-name. L.: 1959.
N. Rahmonov. «Oʻgʻuznoma» (yoki xoqon haqida doston). «Sharq Yulduzi» jurn. 1987, # 4.
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
O‘g‘uznoma — o‘zbek adabiyoti va madaniyatida muhim o‘rin tutgan janr yoki asar turidir. Odatda, "O‘g‘uznoma" atamasi turkiy xalqlar, xususan, o‘zbek va qozoq adabiyotlarida tarixiy qahramonlar, qahramonlik voqealari, urushlar, siyosiy va ijtimoiy hayot haqidagi epik dostonlarga nisbatan qo‘llanadi.
O‘g‘uznomaning tarixi va ahamiyati
O‘g‘uznoma so‘zi "O‘g‘uz" va "-noma" qo‘shimchasidan tashkil topgan. "O‘g‘uz" turkiy xalqlarning mashhur qabilalaridan biri bo‘lib, ular ko‘plab davlatlarni va yirik tarixiy voqealarni boshqarganlar. "Noma" esa arabcha so‘z bo‘lib, "kitob", "yozma asar" degan ma’noni anglatadi. Demak, O‘g‘uznoma — O‘g‘uz qahramonlari va ularning hayoti to‘g‘risidagi yozma yoki og‘zaki rivoyatlar yig‘indisidir.
Tarixda O‘g‘uz xonlari va ularning kelib chiqishi, urushlari, erishgan g‘alabalari haqida ko‘plab doston va rivoyatlar mavjud. Bu asarlar ko‘pincha xalqning milliy g‘ururi, qahramonlik va jasorat idealini ifodalaydi.
O‘g‘uznomaning mazmuni va mavzulari
O‘g‘uznoma asarlarida quyidagi asosiy mavzular ko‘tariladi:
- O‘g‘uz qabilalarining tarixi va etnogenezisi.
- Buyuk O‘g‘uz xonlarining siyosiy va harbiy faoliyati.
- Qahramonlik va jasorat, fidoyilik va vatanparvarlik.
- Turli urushlar, janglar, sarkarda va qahramonlarning omadliligi.
- Ijtimoiy tizim, qabila boshqaruvi va qonun-qoidalar haqida ma’lumotlar.
O‘g‘uznoma namunasi
O‘g‘uznoma janriga misol qilib quyidagilarni keltirish mumkin:
- O‘g‘uznoma dostonlari — bu ko‘plab turk xalqlarida saqlanib qolgan epik dostonlar to‘plami.
- Rashididdinning “Jami‘ at-tavārikh” asarida O‘g‘uzlar tarixi haqida turli ma’lumotlar mavjud.
- O‘zbek adabiyotida O‘g‘uznoma qahramonlari haqida yozilgan she’riy va badiiy asarlar mavjud.
Xulosa
O‘g‘uznoma — o‘zbek va turkiy xalqlarning urf-odatlari, tarixiy voqealari, milliy qahramonlari haqidagi epik asarlarning umumiy nomi. U nafaqat tarixiy manba, balki xalqning madaniy merosi va milliy o‘zligini saqlashda muhim ahamiyatga ega. O‘g‘uznoma orqali avlodlar o‘z tarixlarini bilib, o‘zlarining meroslarini qadrlashlari mumkin.
Agar O‘g‘uznoma haqida yana batafsil ma’lumot yoki aynan qaysi qismi qiziqtirsa, iltimos, savolni aniqlashtiring!