O‘g‘uz tili
Oʻgʻuz tili — turkiy tillar oilasining oʻgʻuz tillari guruhiga mansub oʻlik til; 10—11-asrlarda mavjud boʻlgan oʻgʻuz (oʻgʻuz, toʻqqiz oʻgʻuz, oʻn oʻgʻuz) qabilalarining ogʻzaki soʻzlashuv tili. Oʻgʻuz tili haqidagi dastlabki maʼlumotlar Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida uchraydi. Jamoliddin ibn Muhannaning "Hilyat ulinson va xalibat ullison" ("Inson ziynati va til jozibasi", 13-asr oxiri) asarida ham Oʻgʻuz tili xususiyatlari boshqa turkiy tillarga qiyoslab izohlanadi. Bu davrdagi Oʻgʻuz tili oʻz fonetik, leksik va grammatik xususiyatlariga koʻra qipchoq tillariga ancha yaqin, chunki qadimda qipchoq va oʻgʻuz tillari bitta — qipchoqoʻgʻuz tilidan paydo boʻlgan.
10—11-asrlarda Oʻgʻuz tili keyinchalik 3 tar5"oqqa ajralib rivojlangan oʻgʻuzlar uchun asos til (bobo til) boʻlib qolgan: sharqiy (yoki asosiy) tarmoq oʻgʻuzlarida oxirgi davrlarda turkman va truxmen tillari; shim. tarmoq oʻgʻuzlarida ilk davrlarda qadimiy oʻz va bijanak tillari, keyingi davrda gagauz tili; jan. tarmoq oʻgʻuzlarida ilk davrlarda eski ozarbayjon, eski usmonli turk tillari, keyinchalik ozarbayjon, turk tillari, qrimtatar tilining jan. lahjasi paydo boʻlgan. Oʻzbek tilining oʻgʻuz lahjasi doirasidagi shevalar ham genetik jihatdan Oʻgʻuz tiliga borib taqaladi.
Oʻgʻuz tili — hozirda oʻgʻuzlarning oʻlik tili. Turkiy tillarga mansub. Orololdi, shimoliy Kaspiyoldi pasttekisligi mintaqalarida, Sirdaryo etaklarida tarqalgan boʻlgan. XI—X asrlarda Oʻgʻuz davlatida muloqot tili hisoblangan; keyinchalik turk, ozarbayjon, turkman va boshqa ayrim tillar asosiga kirgan.
Oʻgʻuzlar oʻz davlatchiligiga ega boʻlganlar, oʻgʻuz tili esa, Gʻaznaviylar davlati va Saljuklar sultonligida rasmiy til sifatida xizmat qilgan.
Yana qarang
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
O‘g‘uz tili — turkiy tillarning o‘g‘uz guruhiga mansub bo‘lgan tillar majmuasi. Bu til guruhiga asosan hozirgi O‘zbekiston, Turkmaniston, Turkiya, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Eronning ba’zi hududlarida so‘zlashiladigan tillar kiradi.
Tarixi va tarqalishi
O‘g‘uz tillari qadimda Markaziy Osiyoda va Kichik Osiyoda yashagan o‘g‘uz qabilalarining tili bo‘lgan. Bu turk qabilalari o‘z hududlarini kengaytirish natijasida bu tillar keng hududga tarqaldi. O‘g‘uz tilining eng mashhur vakillari — turk tili (Turkiya) va o‘zbek tiliga yaqin bo‘lgan turkiy tillar hisoblanadi.
O‘g‘uz tilining asosiy tillari
- Turk tili — Turkiyada so‘zlashiladi, eng keng tarqalgan o‘g‘uz tilidir.
- O‘zbek tili — O‘zbekistonda so‘zlashiladi, g‘arbiy o‘g‘uz guruhiga yaqin tildir.
- Turkman tili — Turkmaniston, Eron va Afg‘onistonda faol so‘zlashiladi.
- Qarluq vaqtlari (ba’zi tarixiy o‘g‘uz tillari) — tarixiy ma’lumotlarda uchraydi.
Til xususiyatlari
- Fonetik tizim: O‘g‘uz tillari undosh va unli tovushlarga boy, lekin unga xos bo‘lgan fonetik o‘ziga xosliklar mavjud.
- Leksika: O‘g‘uz tillari o‘rtasida so‘z boyligi va ayrim so‘zlarning talaffuzi va ma’nosi farq qilishi mumkin.
- Grammatika: Turkiylarning umumiy grammatik xususiyatlariga ega bo‘lib, agglutinativ til hisoblanadi. Bu degani, so‘zlarda qo‘shimchalar qo‘shish bilan ma’no va grammatik kategoriya bildiradi.
- Yozuv: Tarixda o‘g‘uz tillari turli yozuv tizimlaridan foydalangan; bugungi kunda esa Turkiyada lotin yozuvi, O‘zbekistonda asosan lotin va kirill yozuvi qo‘llaniladi.
Madaniy va ijtimoiy ahamiyati
O‘g‘uz tillari turkiy xalqlarning madaniyati, adabiyoti va an’analarida muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, turk adabiyoti va tarixida O‘g‘uznamalar, dastanlar muhim ahamiyatga ega. O‘g‘uz tillari orqali bu xalqlarning milliy o‘zligini anglash va saqlash mumkin.
Xulosa
O‘g‘uz tili turkiy tillar oilasining muhim bir bo‘lagi bo‘lib, u Markaziy Osiyo va Kichik Osiyoning turkiy xalqlari orasida til va madaniy bog‘lanishlarni ta’minlaydi. Uning qadimiy ildizlari va zamonaviy rivojlanishi turk dunyosining tiliy xilma-xilligini ifodalaydi.