Ogʻir suv
Ogʻir suv , D2O — vodorodning izotopi deyteriy (O)ning kislorod bilan birikmasi. Tabiiy suv va atmosfera yogʻinlarida mavjud. Mol. m. 20. Muzlash temperaturasi +0,82°, qaynash temperaturasi 101,42°, zichligi 1,359 g/sm3. Ogʻir suvni 1932-yilda G. Yuri va E. Osborn kashf etgan. Tarkibida N2O molekulalari bilan birga oz miqdorda D2O molekulalari ham boʻlgan oddiy suv elektroliz qilinganda, asosan, N2O molekulalari parchalanadi; Ogʻir suvning nisbiy miqdori ortib boradi. D2O molekulalariga boy qoldiq suvni uzok, vaqt elektroliz qilish va fraksion haydash yoʻli bilan deyarli toza Ogʻir suv olish mumkin. Amerikalik olimlar G.Lyuis, R. Makronald va F. Speddinglar 1933-yilda ana shu yoʻl bilan deyarli 100% D2O molekulalaridan tashkil topgan sof Ogʻir suv ajratib olganlar. 165 t suvni elektroliz qilib, 1 kg ga yaqin D2O olish mumkin: 1 t suvni elektrolizlash uchun 5—6 ming kVt- soat elektr energiyasi sarflanadi. Ogʻir suv koʻpgina xos-salari jihatdan oddiy suvdan farq qiladi: zichligi, mol. m., qaynash va qotish temperaturasi oddiy suvnikidan yuqori. Ogʻir suv yadro reaktorlarida neytronlar tezligini susaytirishda qoʻllanadi.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Ogʻir suv – bu suvga qoʻshilgan boshqa moddalar (koʻpincha tuzlar) natijasida uning zichligi va ogʻirligi ortgan suv. Oddiy toza suvning zichligi taxminan 1 gramm/sm³ boʻlsa, ogʻir suvda bu koʻrsatkich yuqoriroq boʻladi. Ogʻir suv tabiatda koʻproq dengiz va okeanlarning shoʻr suvlariga tegishlidir.
Ogʻir suvning asosiy xususiyatlari:
- Zichlikning oshishi: Ogʻir suvda erigan tuzlar, ayniqsa natriy xlorid (oddiy osh tuzi), suv zichligini oshiradi. Masalan, Oʻrta yer dengizining shoʻr suv zichligi dengiz suvidan yuqori boʻladi.
- Refraktsiya va optik xususiyatlar: Ogʻir suvda nurning o‘tish tezligi biroz sekinroq boʻladi, bu esa suvning optik xususiyatlariga taʼsir qiladi.
- Termodinamik xususiyatlar: Ogʻir suvning qaynash va muzlash nuqtalari toza suvga nisbatan biroz farq qiladi.
- Biologik ahamiyat: Dengiz hayotining aksariyati shoʻr va ogʻir suv sharoitlariga moslashgan. Ogʻir suvning tarkibi va shoʻrlik darajasi uning ekologik tizimidagi organizmlarga taʼsir qiladi.
Ogʻir suv misollari:
- Dengiz va okean suvlari: Shoʻr tuzlar natijasida dengiz suvi ogʻir suv hisoblanadi.
- Ogʻir suv reaktorlari: Ayrim yadroviy reaktorlarda sovutgich yoki neytron osonlashtiruvchi sifatida ishlatiladigan ogʻir suv (D₂O – deuteriy oksidi) haqida ham gapiriladi. Bu “ogʻir suv” tabiiy suvdan farqli ravishda vodorod atomlar o‘rniga deuteriy (vodorodning ogʻir izotopi) mavjud bo‘lgan suvdir.
Xulosa:
Ogʻir suv – bu zichligi va ogʻirligi yuqori boʻlgan, odatda shoʻr suvlarning umumiy nomi. U tabiiy va texnologik jarayonlarda oʻziga xos ahamiyatga ega.