Odat Huquqi
Odat huquqi — jamiyatda uzoq vaqt amal qilinaverib, uning aʼzolari uchun oʻrganish boʻlib ketgan va davlat tomonidan ruxsat etilgan, lekin qonunlashtirilmagan tartib-qoidalar (odatlar) majmui. Odat huquqi normalari ijtimoiy normalardan biri boʻlib (ijtimoiy normalarga, shuningdek, huquqiy normalar, axloqiy, diniy normalar ham kiradi), kishilar hayotida yuzaga keladigan ijtimoiy munosa-batlarning aksar qismini tartibga soladi. Odat huquqi oʻzining 2 jihati bilan, yaʼni: xalqning huquqiy ongi, huquqiy mafkurasi bilan chambarchas bogʻlikligi; xalq orasida doimiy takrorlanib turuvchi, ammo yozilmagan, avloddan-avlodga meros boʻlib oʻtuvchi jamiyatning asl qonun-qoidalari ila hamohangligi bilan eʼtiborlidir. Odat huquqi normalari ish muomalasi odatlari, mahalliy odat va anʼanalar shaklida namoyon boʻladi.
Hozirga kelib, Odat huquqi normalari huquqning alohida bir manbai sifatida eʼtirof etilmoqda. Chunonchi, Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi Fuqarolik kodeksi boʻyicha, Odat huquqi normalari ilk bor huquqning manbai sifatida kiritildi. Unga koʻra, tadbirkorlik faoliyatining bironbir sohasida vujudga kelgan va keng qoʻllaniladigan, qonun hujjatlarida nazarda tutilmagan xulq-atvor qoidasi, bironbir hujjatda yozilganligi yoki yozilmaganligidan qatʼi nazar, ish muomalasi odati boʻlib hisoblanadi. Fuqarolik qonun hujjatlarida tegishli normalar boʻlmagan taqdirda, bu munosabatlarni tartibga solishda ma-halliy odat va anʼanalar qoʻllaniladi. Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi Oila kodeksiga koʻra, qonun hujjatlarida oilaviy munosabatlarni tartibga solishga oid tegishli normalar boʻlmagan taqdirda, Oʻzbekiston Respublikasining qonun huj-jatlari tamoyillariga zid boʻlmagan mahalliy urfodat va anʼanalar qoʻllaniladi.
Mirodil Baratov.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Odat huquqi haqida ma'lumot
Odat huquqi — bu jamiyatda uzoq vaqt davomida davom etib kelgan, odamlar tomonidan keng qabul qilingan va bajariladigan, rasmiy qonunlar bilan tasdiqlanmagan, lekin huquqiy kuchga ega bo‘lgan, odat-urfolarga asoslangan huquq me'yorlari majmuasidir.
Odat huquqining mohiyati
Odat huquqi jamiyatda yashash tartibini va odob-axloq qoidalarini o‘rnatishga xizmat qiladigan, amalda shakllangan normativ-huquqiy normalar majmuasidir. U rasmiy qonunlardan farqli o‘laroq, yozma shaklda bo‘lmasligi mumkin, ammo ilgari surilgan va jamiyat tomonidan keng qabul qilingan amaliy qoidalar sifatida isbotlanadi.
O‘rni va ahamiyati
- Huquqiy bo‘shliqni to‘ldirish: Yangi yoki noaniq qonun hujjatlari mavjud bo‘lmagan holatlarda odat huquqi huquqiy bo‘shliqni to‘ldiradi.
- Ijtimoiy barqarorlik: Jamiyatda uzoq vaqt davomida davom etgan va qabul qilingan qoidalar jamiyat tartibini saqlashga yordam beradi.
- Inson hamda jamiyat munosabatlarini tartibga solish: Odat huquqi ko‘pincha oilaviy, merosxo‘rlik, mulk huquqi va tijorat munosabatlarida qo‘llaniladi.
Odat huquqining xususiyatlari
- Tarixiy daraja: U ko‘pincha an'anaviy jamiyatlarda shakllangan va uzoq vaqt davomida davom ettiriladi.
- Yozma shakli yo‘qligi: Ko‘p hollarda odat huquqi yozma hujjatlarda emas, balki og‘zaki ravishda avloddan avlodga o‘tadi.
- Keng qo‘llanilishi: Odat huquqi ko‘pchilik tomonidan qabul qilingan va bajariladigan qoidalar majmuasidir.
- Majburiyligi: Odat huquqi jamiyat a'zolari uchun majburiy hisoblanadi, uni buzish ma'lum jazolar yoki ijtimoiy norozilikka olib kelishi mumkin.
Odat huquqining manbalari
Odat huquqi qonuniy kuchga ega bo‘lishi uchun quyidagi shartlarni bajarishi zarur:
- Uzoq vaqt davomida doimiy ravishda qo‘llanilishi.
- Jamiyat tomonidan qabul qilinishi va amalga oshirilishi.
- Qonun bilan ziddiyatda bo‘lmasligi.
- Huquqiy adolatga va umumiy axloq qoidalariga mos kelishi.
Odat huquqi va yozma qonunlarning o‘zaro munosabati
Odat huquqi hamma joyda ham asosiy huquq manbai emas. Ko‘p davlatlarda yozma qonunlar ustuvor hisoblanadi. Shunga qaramay, odat huquqi qonunlarda aniq ko‘rsatilmagan yoki tartibga solinmagan sohalarda qo‘llaniladi. Agar qonun va odat qonunlari ziddiyatga kelsa, qonun qonunlar ustun turadi.
O‘zbekiston Respublikasida odat huquqi
O‘zbekiston Respublikasining qonun hujjatlarida odat huquqi haqida alohida bandlar mavjud. Fuqarolar qonunchiligida odat huquqi mavjud bo‘lib, u qonunlarda bevosita tartibga solinmagan holatlarda qo‘llaniladi. Odatlar milliy an’analarga va ijtimoiy normativlarga asoslangan.
Xulosa
Odat huquqi jamiyat hayotida muhim o‘rin tutadi, u qonunning to‘ldiruvchi manbai sifatida xizmat qiladi. Uzoq vaqt davomida shakllanib kelgan ijtimoiy qoidalar va odatlar sifatida odat huquqi jamiyatda huquqiy barqarorlikni ta’minlaydi. Lekin zamonaviy huquq tizimlarida uning rolini qonunlar bilan muvofiqlashtirish, balans shakllantirish muhimdir.