Ocherk

Ocherk — badiiy adabiyotning epik tur janrlaridan biri. Ocherk oʻzining hozirjavobligi, ishonarliligi, haqiqiy hayotda roʻy bergan voqealarni ifodalash, hujjatlarga asoslanganligi bilan ajralib turadi. Ocherk badiiy toʻqimadan unumli foydalana olmasligi, qahramonni tipiklashtirish va individuallashtirish hamda asarning syujet va kompozitsiyey qurilishini belgilashda yozuvchining ijodiy yondashuvi bir qadar cheklanganligi bilan epik turning hikoya, qissa, roman janrlaridan farq qiladi. Chunki ocherknavis aniq tarixiy sharoitda boʻlib oʻtgan, oʻzi koʻrgan, guvohi boʻlgan voqeani qalamga oladi, yaratajak qahramoni bilan yuzma-yuz suxbatlashadi, uning hayoti va faoliyatini aniq ifodalaydi. Shu jihatdan ocherkda muallif oʻz qahramoniga nisbatan xayrixohligidan kelib chiqib, unda uchramaydigan sifatlarni yuklamaydi. Ocherk erkin kompozitsiya asosida yaratiladi. Unda hikoya, qissa, roman, dramalardagidek muallif "ixtiyoridan tashqari" turadigan mustahkam kompozitsion markaz boʻlavermaydi.

Ocherk hayotni aks ettirish tamoyillari jihatidan lirikaga yaqin turadi. Chunki ocherk janrida ham muallif xuddi lirikadagi singari hayotdan olgan taassurotlarini, unga munosabatini, ichki kechinmalarini bemalol ifodalash imkoniga ega.

Oʻzbek adabiyoti uchun ocherk janr sifatida yangi boʻlsa ham u, asosan, XX asrning 20—30-yillarida kirib kelgan, uning ildizlari mumtoz adabiyotning ilk na'munalaridan oziqlanadi. Masalan, UrxunYenisey va Kultegin yodnomalari, "Boburnoma" asarlarida ocherkga xos hujjatlilik seziladi. Ocherk aslida jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarning paydo boʻlishi bilan bogʻliq ravishda rivoj topadi. Dastlabki paytda ocherk janrining shakllanishiga Abdulla Qodiriy, Choʻlpon, Oybek, Gʻafur Gʻulom, Abdulla Qahhor singari adiblar, keyinroq Nazir Safarov, Yoʻldosh Shamsharov, Habib Noʻʼmon, Sunnatillo Anorboyev, Rasul Rahmon va boshqa katta hissa qoʻshdilar. Hozirgi oʻzbek adabiyotida ocherk taraqqiyoti Dadaxon Nuriy, Yoqubjon Xoʻjamberdiyev kabilarning nomlari bilan bogʻliq. Ocherk tanlangan mavzu va yoʻnalishiga koʻra, yoʻl ocherklari, muammoli ocherklar, portret ocherklar, sud ocherklari kabi koʻrinishlarga ega. Har qanday ocherkda ham yozuvchi hayotiy voqealarni real, rostgoʻylik bilan tasvirlab berishga masʼuldir. Keyingi yillarda ocherk janri ham mazmunan, ham shaklan bir oz chekinishga yuz tutdi. Uning oʻrnini esse janri koʻproq egallay boshladi (qarang Esse).

Ad:. Adabiy turlar va janrlar [3 jildli], 1-j., 1991; Qoʻshjonov M., Maʼno va mezon, T., 1974.

Yoʻldosh Solijonov.

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Albatta! Quyida o‘zbek tilida “Ochеrk” tushunchasi haqida batafsil ma’lumot keltiraman.

Ochеrk nima?

Ochеrk — bu badiiy publitsistik janr bo‘lib, unda muayyan mavzu, voqea, shaxs yoki hodisa haqida qisqa, ammo mazmunli va ta’sirchan tarzda yozilgan asar. Ochеrkda yozuvchi o‘z taassurotlarini, fikr va tuyg‘ularini ifoda etadi, shuningdek, o‘quvchiga dolzarb muammolar yoki qiziqarli mavzular haqida ma’lumot yetkazadi.

Ochеrkning xususiyatlari:

Haqiqiylik: Ochеrkda voqea yoki shaxs haqiqiy, haqiqatga yaqin tarzda tasvirlanadi. Yozuvchi hodisa tafsilotlarini o‘rganib chiqib, ularni o‘z uslubida bayon etadi.
Sub’yektivlik: Muallif o‘z shaxsiy fikr, kayfiyat va taassurotlarini kiritadi. Bu esa ochеrk yozuvchining o‘ziga xos ovozini yaratadi.
Qisqalik va aniq obrazlilik: Ochеrk ko‘pincha qisqa hajmda bo‘ladi, har bir so‘z haqida o‘ylab tanlanadi. Tasvirlar, qiyoslar, badiiy vositalar ko‘p ishlatiladi.
Dolzarblik: Ochеrklarda tez-tez jamiyatdagi, ijtimoiy hayotdagi muhim masalalar yoritiladi. Bu janr orqali o‘quvchilarni fikrlashga, voqea-hodisalarga e’tibor berishga chaqirish maqsad qilinadi.

Ochеrkning turlari:

Tabiiy ochеrk: Tabiat manzaralari, muhit, hayvonlar va o‘simliklar haqida yoziladi.
Ijtimoiy ochеrk: Jamiyatdagi muammolar, insonlar hayoti, mehnat va munosabatlar tasvirlanadi.
Shaxsiy ochеrk: Ma’lum bir inson haqida, uning hayoti, fazilatlari yoki qattiq tomonlari haqida bayon etish.
Voqea ochеrki: Maxsus voqea yoki hodisa haqida qisqacha, ammo ta’sirchan tarzda ma’lumot beradi.

Ochеrk yozishning maqsadi va ahamiyati:

Ochеrk orqali yozuvchi o‘quvchilarga muhim ijtimoiy, madaniy yoki tabiiy mavzularni yetkazadi, ular haqida fikr yuritishini ta’minlaydi. Bu janr o‘z-o‘zini ifoda etish, katta mavzularni oddiy va tushunarli tilda yetkazish uchun juda qulay.

Xulosa:

Ochеrk – qisqa, ammo mazmunli, badiiy-boy va haqiqatga yaqin asar bo‘lib, unda muallifning shaxsiy fikr va taassurotlari aks etadi. U jamiyat hayoti, tabiat yoki insonlar haqidagi muhim mavzularni yoritadi va odamlarni o‘ylashga undaydi.

Agar xohlasangiz, sizga ma’lum mavzu yuzasidan namuna ochеrk ham yozib bera olaman.